Drukuj | A A A | Zgłoś problem | 86 211 023 zn. | 84535 zdjęcia | 791 wideo | 117 audio | 1926 miejscowości

Orzysz

Polska / warmińsko-mazurskie

Synagogi, domy modlitwy i inne Cmentarze Miejsca martyrologii Judaika w muzeach Inne

Podsumowanie

Województwo:warmińsko-mazurskie / inne (przed 1939)
Powiat:piski / Johannisburg (Pisz) (przed 1939)
Gmina:Orzysz / Arys (Orzysz) (przed 1939)
Inne nazwy:Arys [j. niemiecki]
 
GPS:
53.8101° N / 21.9470° E
53°48'36" N / 21°56'49" E

Lokalizacja

Jerzy Łapo

Orzysz — miasto w północno-wschodniej Polsce, województwo warmińsko-mazurskie, powiat piski. Odległe 225 km na północny wschód od Warszawy, 121 km na wschód od Olsztyna, 24 km na północny wschód od Pisza. Leży nad rzeką Orzysz, między jeziorami Orzysz i Sajno.

Więcej

Historia

Jerzy Łapo

Jeszcze zanim w 1812 r. prawo pozwoliło Żydom na stałe osiedlanie się w Prusach Wschodnich, w Orzyszu zamieszkał kupiec Jacob Oscher, który później przeniósł się do Leca (Giżycka). Zwarta diaspora powstała po wojnach napoleońskich w pierwszej połowie XIX w., lecz do przełomu XIX i XX w. nie liczyła zazwyczaj więcej niż od 4 do 5 rodzin. W miasteczku mieszkało kilkanaście osób utrzymujących się przede wszystkim z handlu, które były związane z gminą synagogalną w Piszu. Wspólnota rozrosła się liczebnie do ok. 30–40 osób na początku XX wieku. Wpłynęła na to także imigracja zniemczonych Żydów z terenu dawnych Prus Zachodnich, które weszły w skład II Rzeczpospolitej. Tak stało się m.in. z rodziną handlarza bydła Itziga, który mieszkał w Łabiszynie pod Bydgoszczą i w 1923 r. przeniósł się do Orzysza. Nie wiadomo też, czy do statystyk ludnościowych uwzględniających starozakonnych zaliczano także odbywających służbę wojskową w orzyskiej jednostce wojskowej, utworzonej w 1890 roku.

Pomimo, że diaspora była stosunkowo mała, sklepy żydowskie, m.in. Isidora Bauma i Josepha Goldberga znajdowały się przynajmniej przez pierwsze dwudziestolecie XX w. w najbardziej reprezentacyjnej części miasta — przy Rynku (Markt), u zbiegu ulic Leckiej (Lötzenerstrasse) i Bronsarta (Bronsartstrasse).

Tlące się w części lokalnej społeczności nastroje antysemickie dały o sobie znać z wielką gwałtownością po dojściu do władzy NSDAP. Nocą 12.03.1933 r. do domu Itzigów wtargnęło pięciu pijanych SA-manów. Panna Itzig tak opisywała napaść: „Jeden z członków SA powiedział od razu do mojego ojca: Co ty, psie przeklęty, jesteś w łóżku i chcesz się bronić? Wyciągnął broń. Kiedy zobaczyła to matka, rzuciła się na ojca, który siedział na łóżku i nie chciał założyć spodni. Strzał przeszedł nad głową i trafił w szybę. Potem ten sam człowiek zbił gumową pałką najpierw mojego ojca, później matkę a na koniec mnie. Moja matka ma na czubku głowy głęboką ranę, a ja na czole, lekarz może to potwierdzić”. Po przeszukaniu domu, SA-mani zabrali kupca ze sobą, a w tym czasie jego handlowi konkurenci stali przed domem i szydzili z aresztowanego. Tej samej nocy aresztowano jeszcze kupców Kopellkowskiego (Kopelkowskiego) i Markusa. Interweniował wiceburmistrz Orzysza, „który energicznie wstawił się za ludnością żydowską, sam popadł w niebezpieczeństwo uwięzienia”. Panna Itzig próbowała interwenio

Więcej

Historia miejscowości

Jerzy Łapo

Początki Orzysza wiążą się z Nową Wsią lokowaną przez Krzyżaków w 1443 roku. Przywilej wydał wielki mistrz Konrad von Erlichshausen. Z czasem osada nabrała charakteru rolniczo-usługowego, założono parafię. Zmieniła też nazwę, biorąc miano od pruskiego „Arys”, oznaczającego miejscowe jezioro. Uległo to potem spolszczeniu na Orzysz. Długo była osada handlowa na planie ulicówki.

Pragnąc przyśpieszyć odbudowę Mazur po epidemii dżumy z początku XVIII w., w 1725 r. król Fryderyk Wilhelm I nadał Orzyszowi prawa miejskie. Od 1753 r. stacjonowały tu pruskie oddziały wojskowe. Właśnie z wojskiem wiązał się błyskawiczny rozwój ośrodka, rozpoczęty, gdy w 1890 r. ulokowano tutaj otwarto duże koszary, a na południe od miasta utworzono rozległy poligon. Rekruci ściągani z całych Niemiec, z przekąsem stwierdzali, iż stąd jest już tylko „1 km do... Syberii”. Na początku XX w. upowszechniło się powiedzenie porównujące mazurskie miasteczka: „Mikołajki to bajki, ale Orzesz to miasto!”. Ten bez wątpienia już miejski status Orzysza wiązał z licznymi inwestycjami wokół ustanowionego w 1895 r. garnizonu, zwłaszcza węzła kolejowego, złożonego z linii do Pisza (1908), Giżycka (1908), Mrągowa (1911) oraz Ełku (1911). W okresie I wojny światowej miasto było okupowane przez Rosjan, od listopada 1914 do lutego 1915 roku. W 1939 r. w mieszkało tutaj 3558 osób.

Wejście Armii Radzieckiej do Prus Wschodnich w 1945 r. spowodowało zniszczenie urokliwego centrum miasteczka. Sowieci rozkradli także linie kolejowe do Pisza i Giżycka. Po 1945 r. Orzysz znalazł się w Polsce, zachowując nadal funkcje garnizonowe. Miejscowych Niemców zastąpili – oprócz oficerów i żołnierzy – osadnicy z głębi kraju oraz przesiedleńcy z Kresów Wschodnich. Do dzisiaj miasto funkcjonuje przede wszystkim dzięki poligonowi. Od 1999 r. należy do powiatu piskiego w województwie warmińsko-mazurskim.

Nota bibliograficzna

  • Foszczyński J., Bartnicki M. P., Przedwojenny Orzysz we wspomnieniach byłych mieszkańców, „Znad Pisy” 2006, nr 15, ss. 146–161.

Więcej

To miasto lubią: