Historia

yarek shalom/Marta Kubiszyn

Pierwsi Żydzi pojawili się w Chełmie ok. 1205 r., kiedy to miasto nie znajdowało się w granicach państwa polskiego. Pierwsze wzmianki dotyczące Żydów w Chełmie (w granicach państwa polskiego) pochodzą z początku XV w. Wkrótce potem w mieście powstała samodzielna gmina żydowska. 

W 1543 r. wśród 71 rzemieślników w mieście było 25 Żydów. W połowie XVI w. funkcjonowała tu jesziwa. Uczyli w niej m.in.: Symeon Auerbach i Zalomon Zalman. W tym okresie w Chełmie zasłynął reb Juda Aron (rabin Lublina, Chełma i Bełżca). Jego synem był Elijah Baal Szem. Był on słynnym kabalistą, a także protoplastą rodu znanych w Europie rabinów – Aszkenazych. W 1520 r. w mieście żył Jehuda Aharon, który nazywany był „doktorem żydowskiego prawa”. Został mianowany przez króla Zygmunta Starego poborcą podatkowym całej ziemi chełmskiej. W 1550 r. w mieście żyło 371 Żydów. W 1553 r. arendarzem ceł w Chełmie i Hrubieszowie był Żyd Joszko. W 1556 r. król Zygmunt August wydał przywilej, który brał w opiekę ludność żydowską.

W 1 połowie XVI wieku chełmska gmina stała się jedną z największych i najbardziej znaczących w tym regionie. O silnej pozycji chełmskiej gminy i jej dążeniu do dominacji nad mniejszymi ośrodkami świadczyć może m.in. fakt wydania w 1557 roku przez króla Zygmunta Augusta dekretu, zabraniającego Żydom z Krakowa, Poznania, Lublina, Lwowa i Chełma, angażowania się w sprawy mniejszych kahałów.

W latach 1606-1615 funkcję rabina pełnił Samuel Eliezer ben Judah Edels. W 1629 r. miasto liczyło 2600 mieszkańców, w tym ok. 800 Żydów (30,7%). W 1648 r. Kozacy dokonali krwawej rzezi Żydów chełmskich. Zginęło wówczas 75% członków gminy, która liczyła ok. 400 osób. Wydarzenia te upamiętnia ułożona wówczas modlitwa El mole rachamim (hebr. Boże, pełen miłosierdzia). Po 1660 r. ponownie reaktywowano gminę żydowską w Chełmie.