Historia

Martyna Sypniewska

Osadnictwo żydowskie na terenie województwa podlaskiego sięga XV w., kiedy to małe grupy ludności wyznania mojżeszowego, pojawiły się w Bielsku Podlaskim. W 1522 r. wojewoda trocki – Olbracht Gasztołd sprowadził do Tykocina dziewięć rodzin żydowskich.

Założona w I połowie XV w. wieś, w 1685 r. trafiła w ręce Branickich. Żydzi mieszkali w niej już w 1658 r., co potwierdza informacja z Kroniki zarządu żydowskiej gminy wyznaniowej w Tykocinie. Wiadomo, iż w 1661 r. pogłówne zapłaciło 75 Żydów z Białegostoku. W 1663 r. w Kronice odnotowano, iż w Białymstoku mieszka 75 kobiet i mężczyzn wyznania mojżeszowego, w wieku powyżej 14 lat.

Białostoccy Żydzi podlegali gminie w Tykocinie. Braniccy lokowali miasto w 1691 r. i zachęcali Żydów do osadnictwa, budując dla nich domy, sklepy oraz fundując synagogę. W 1692 r. istniał już przykahałek białostocki, podlegający gminie w Tykocinie.W 1745 r. powstała odrębna gmina, która liczyła 765 osób. Gmina białostocka szybko zajęła dominującą pozycję wśród żydowskich gmin na Podlasiu.  W tym samym roku Jan Klemens Branicki zrównał w prawach miejscowych Żydów i mieszczan. Pod koniec XVIII w. mieszkało tu ok. 1800 Żydów, stanowiących ok. 45% mieszkańców miasta.

Decydujący wpływ na rozwój osadnictwa żydowskiego w Białymstoku na początku XVIII w. (lub też – jak wskazują niektóre źródła – po 1749 r.), miała wspomniana rozbudowa ośrodka przez Branickich i dążenie do nadania mu prawdziwie miejskiego charakteru.

Ze źródeł historycznych wiadomo, iż po uzyskaniu praw miejskich, Białystok otrzymał liczne przywileje i zwolnienia podatkowe, nie obowiązywał tam także akt de non tolerandis Judaeis, zabraniający Żydom osiedlania się i handlowania w obrębie granic miasta. Żydzi osiedlali się w okolicach południowej pierzei dzisiejszego rynku. 

W 1700 r. proboszcz białostocki wydzierżawił Żydom kawałek ziemi (tzw. „pastewnik” w okolicach ul. Suraskiej), pod budowę bożnicy, znanej pod nazwą „Nomer Tamid Beth Midrasz” („Wieczny Płomień Świec”). Nieznana jest dokładna data wzniesienia budowli, przypuszcza się, iż mogła ona powstać w 1711, 1715 lub w 1718 roku. W 1718 r. powołano stowarzyszenie Ner Tamid, sprawujące opiekę nad bożnicą. Wokół tej niewielkiej drewnianej budowli, w obrębie tzw. placu synagogalnego (dz

Więcej

Więcej

Historia miejscowości

Marta Kubiszyn

Teren dzisiejszego Białegostoku był zasiedlony już w epoce żelaza. Szlak handlowy prowadzący znad Bałtyku w kierunku Morza Czarnego sprzyjał rozwojowi tych obszarów, pozostających przedmiotem rywalizacji pomiędzy zakonem krzyżackim, Litwą oraz książętami mazowieckimi i pruskimi. Ostatecznie, w XIV w. tereny dzisiejszego Białegostoku znalazły się pod panowaniem litewskim. Najstarszą zachowaną wzmiankę o mieście znaleźć można w dokumencie z 1426 r., na mocy którego wielki książę litewski Witold nadaje wieś o nazwie Bielszczany Stok, Maciejowi z Tykocina. W połowie XV w. wieś przeszła na własność bojara żmudzkiego Jakuba Raczki Tabutowicza, który wybudował tu pierwszy dwór. W 1547 r. dobra białostockie przeszły we władanie rodu Wiesiołowskich. W tym okresie powstał tu murowany kościół oraz pałac. W 1569 r., na mocy postanowień Unii Lubelskiej, Białystok wraz z całym Podlasiem, został włączony do Korony Polskiej. W kolejnych latach dobra białostockie wraz ze starostwem Tykocin stają się własnością hetmana polnego Stefana Czarnieckiego, by następnie wejść w posiadanie rodu Branickich.

Część badaczy sądzi iż prawa miejskie uzyskał Białystok w 1691 r. od Króla Jana III Sobieskiego, dzięki staraniom ówczesnego właściciela miasta – Stefana Mikołaja Branickiego. Przypuszcza się też, że późniejszy, zachowany do dziś dokument z dnia 1 lutego 1749 r., stwierdzający nadanie praw miejskich magdeburskich przez króla Augusta III, był jedynie potwierdzeniem przywileju nadanego wcześniej. Choć Białystok pełnił rolę ośrodka miejskiego co najmniej od poł. XVII w., prawdziwie miejski charakter zyskał on jednak dopiero w czasach, gdy właścicielem dóbr został Jan Klemens II Branicki, hetman wielki koronny, kasztelan krakowski, kontrkandydat Stanisława Augusta Poniatowskiego do tronu Rzeczypospolitej. Nowy właściciel, pragnący uczynić ze swej rezydencji „Wersal „Podlaski”, wspierał rozwój handlu i instytucji miejskich, przebudował pałac i otoczył go ogrodami. W l. 1750 – 1771, na dworze Branickich działał tu teatr, w którym występowały największe ówczesne gwiazdy operowe. W pałacu Branickich gościli królowie polscy z dynastii saskiej: August II i August III, a także późniejszy król Polski Stanisław August Poniatowski, przyszły car Rosji – Paweł, a także cesarz Austrii Józef II i przyszły król Francji Ludwik XVIII.

Po pożar

Więcej

Podsumowanie

Lokalizacja

Marta Kubiszyn

Białystok położony jest nad rzeką Białą (lewym dopływem Supraśli, wpadającej do Narwi), na Nizinie Północnopodlaskiej, w zachodniej części Wysoczyzny Białostockiej. Liczy 294,2 tys. mieszkańców (2008 r.).

Jest miastem wojewódzkim, stolicą województwa podlaskiego i największym miastem w północno-wschodniej Polsce. Pełni rolę ważnego ośrodka administracyjnego, a także centrum gospodarczego, naukowego i kulturalnego.

W Białymstoku, leżącym w bliskim sąsiedztwie Białorusi, Litwy i Rosji, przez wieki żyli obok siebie ludzie różnych kultur i wyznań. Także współcześnie żyją tu przedstawiciele kilku mniejszości narodowych: Białorusini (ok. 7500), Tatarzy (ok. 1800), Ukraińcy (ok. 420), a także Rosjanie i Romowie.

Więcej