Andrychów
Polska / małopolskie
 | Synagogi, domy modlitwy i inne |  | Cmentarze |  | Miejsca martyrologii |  | Judaika w muzeach |  | Inne |
|---|
Historia
Martyna Sypniewska
Nie wiadomo, kiedy w Andrychowie pojawili się pierwsi Żydzi. Impulsem do regularnego osadnictwa żydowskiego był przywilej lokacyjny nadany w 1767 r. przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego ówczesnemu właścicielowi dóbr andrychowskich Stanisławowi Ankwiczowi, który pozwalał Żydom osiedlać się w mieście. Z tego okresu nie posiadamy szczegółowych danych na temat liczby żydowskich mieszkańców miasta. W dokumentach z 1772 r. widnieje zapis, iż w czasie pierwszego rozbioru Polski, Andrychów był zamieszkany „przez małą garstkę Żydów”.
Pod koniec XVIII w. w Andrychowie nastąpił znaczny rozwój tkactwa, co przyciągnęło żydowskich kupców z innych regionów kraju. Tutejsze wyroby za ich pośrednictwem docierały do Stambułu, Smyrny, Aleksandrii, Wenecji, Barcelony, Lubeki, Hamburgu i Moskwy. Prawdopodobnie w tym okresie wybudowano pierwszą drewnianą synagogę w Andrychowie.
Na początku XIX w. liczba Żydów w Andrychowie zaczęła szybko rosnąć. W 1799 r. w mieście zamieszkiwało zaledwie 37 Żydów, a w 1816 r. już 90 osób. W 1851 r. Andrychów miał najwyższy w historii odsetek ludności żydowskiej (17,4%). Tutejsi Żydzi utrzymywali się w większości z handlu i wyszynku, ale stopniowo coraz więcej z nich zwracało swoją uwagę na działalność rzemieślniczo-produkcyjną. Wraz z bogaceniem się rosła także ich rola w mieście. W 1852 r. w mieście utworzono czytelnię żydowską.
W latach 30-tych XIX w. miasto przeżyło rewolucję przemysłową. Dotychczasowe warsztaty tkackie zastąpił przemysł włókienniczy, na którego unowocześnienie duży wpływ mieli Żydzi. Wyroby produkowane w andrychowskich zakładach stały się popularne w całej Europie. Około 1864 r. miejscowi Żydzi sprowadzali do miasta przędzę bawełnianą i odbierali gotowe płótna. Zajęciem tym trudnili się: Ferdynand Stamberger, Joachim Grunspan, Maurycy Unger, oraz Israel Israeli. Ponadto wielu andrychowskich Żydów było właścicielami farbiarni.
Żydzi reprezentowani byli w Radzie Miejskiej Andrychowa, która w 1867 r. liczyła 10 członków, w tym dwóch Żydów.
Wzmożony rozwój osadnictwa żydowskiego przypadł na II połowę XIX wieku. W 1868 r. wprowadzono w życie dekret, zezwalający na osadnictwo w mieście osobom reprezentującym różne wyznania i narodowości.
Dokładna data powstania w Andrychowie gminy żydowskiej nie jest znana. Wiadomo jedynie, że kahał musia
Historia miejscowości
Martyna Sypniewska
Początki Andrychowa sięgają XIV w. Prawdopodobnie osadę o nazwie Indrzychów założyli wychodźcy z Moraw. W wykazie świętopietrza z 1344 r. wioska ta figuruje przypuszczalnie pod zniekształconą nazwą Henrychów (ecclesia de Henrichow). W 1345 r. osada zajmowała 27 kilometrów kwadratowych (według innych źródeł 10 kilometrów kwadratowych) i była zamieszkiwana przez 105 osób. Kronikarz z XV w. Jan Długosz w swoim dziele "Liber Beneficjorum" nazywał wspomnianą wioskę Gendrzychowem.
W 1440 r. kasztelan krakowski Dziersław z Rytwian wyruszył na prywatną wojnę ze Śląskiem. Gdy przechodził przez Andrychów, większość mieszkańców osady dołączyła do niego, co spowodowało wyludnienie miejscowości.
Podczas rządów króla polskiego Zygmunta I, na początku XVI w. Andrychów wraz z miastem Zator przeszedł pod polskie panowanie i stał się centrum administracyjnym okolicznych osad. W roku 1564 na sejmie walnym została podjęta decyzja o wcieleniu Księstwa Zatorskiego i Oświęcimskiego do Korony Polskiej. Następstwem tej decyzji było zaprowadzenie na przyłączonych ziemiach prawa polskiego w miejsce prawa czeskiego oraz zmiana języka urzędowego z czeskiego na polski. Zmiany te spowodowały napływ polskiej szlachty na ten obszar.
„W kolejnych latach Andrychów przechodził z rąk do rąk. Za czasów Zygmunta Starego, w XVI wieku, właścicielami Andrychowa byli Szyllingowie. Byli oni zwolennikami reformacji, toteż w drugiej połowie wieku znaczna część mieszkańców andrychowskiej wioski przechodzi na kalwinizm”. Parafia katolicka przestała istnieć.
Andrychów na początku XVII w. stał się własnością Mariana Przełęckiego herbu Szreniawa – sędziego, a następnie kasztelana oświęcimskiego. Był on ponadto doradcą króla Zygmunta III oraz Władysława IV. Następnym dziedzicem miejscowości był brat Mariana Przyłęckiego – Hieronim, a po nim Andrychów odziedziczył jego syn Achacy.
Podczas II wojny północnej, w 1655 r. oddziały szwedzkie zmierzające do Oświęcimia oraz na Żywiecczyznę niemalże całkowicie zniszczyły wioskę Andrychów. Szybko jednak odbudowano osadę, a w 1674 r. powstał tutaj ośrodek tkactwa.
W 1707 r. ponownych zniszczeń dokonały wojska szwedzkie Karola XII. Kolejnym właścicielem Andrychowa była rodzina Czernych. Franciszek Czerny, kasztelan oświęcimski, sprowadził i osiedlił na początku X
Podsumowanie
| Województwo: | małopolskie / krakowskie (przed 1939) |
|---|---|
| Powiat: | wadowicki / wadowicki (przed 1939) |
| Gmina: | Andrychów / Andrychów (przed 1939) |
| Inne nazwy: | Gendrzychow Andrichau [j.niemiecki] אנדריכוב [j.hebrajski] Jandrichov [j.jidysz] Андрыхув [j.rosyjski] |
|
Lokalizacja
Kamil Kamiński, Michał Surlas
Miasto Andrychów położone jest w południowej części Polski na 49°51’ szerokości geograficznej północnej i 19°20’ długości geograficznej wschodniej. Obszar miasta według regionalizacji fizycznogeograficznej J. Kondrackiego znajduje się w obrębie dwóch mezoregionów Beskidu Małego oraz Pogórza Śląskiego. Najwyższym punktem na terenie Andrychowa jest Pańska Góra o wysokości 428 metrów n.p.m. Szczyt ten wchodzi w skład pasma Beskidu Małego. Najniżej położony obszar wznosi się na wysokość 310 m n.p.m. Najważniejszą przepływającą przez miasto rzeką jest Wieprzówka. Jest to prawobrzeżny dopływ Wisły II stopnia. Rzeka to uchodzi do Skawy, będąc jej lewobrzeżnym dopływem.
Zaopiekuj się miastem
Wykupując cegiełki możesz sfinansować rozbudowę opisu miasta, wykonanie dokumentacji fotograficznej czy inne działania.
Galeria
To miasto lubią:
