Drukuj | A A A | Zgłoś problem | 86 013 767 zn. | 84164 zdjęcia | 731 wideo | 116 audio | 1920 miejscowości

Dzieje żyrardowskich Żydów 1874–1945

Gmina żydowska w Rudzie Guzowskiej 1874–1914

W połowie XVI w. pośrodku puszczy wiskickiej spiętrzono wody niewielkiej rzeczki Pisi i zbudowano piec hutniczy, w którym wytapiano z rudy darniowej surówkę żelaza. Koła wodne napędzały miechy i młoty kuźnicy. Część wytwarzanego tu żelaza dostarczano do zamku sochaczewskiego, w którym rezydowali starostowie królewscy. Resztę spieniężał rudnik. Być może pośredniczyli w tym Żydzi. Po wyczerpaniu pokładów rudy powstał tu tartak, który po wycięciu okolicznych lasów przerobiono na młyn. Pozostała jednak nazwa Ruda. Później powstał tu też folwark, do którego od połowy XVIII w. zaglądali Żydzi z leżących nieopodal Mszczonowa i Wiskitek. Zajmowali się także handlem żelazem, które produkowała kuźnica w pobliskiej Hamerni. W 1829 r. właściciele okolicznych dóbr guzowskich, Łubieńscy, zawiązali spółkę w celu zbudowania fabryki wyrobów lnianych. Dyrektorem technicznym uruchomionej w lipcu 1833 r. fabryki został francuski wynalazca Filip de Girard, na cześć którego nową osadę nazwano Żyrardowem. Fabryka okazała się nierentowna i w 1842 r. Bank Polski, który ją kredytował, przejął jej administrację. W 1857 r. sprzedał ją na dogodnych warunkach Karolowi Hillemu i Karolowi Dittrichowi, przemysłowcom z Moraw. Nowi właściciele okazali się dobrymi menedżerami. Rozwojowi ich przedsiębiorstwa nie przeszkodziły nawet wydarzenia związane z powstaniem styczniowym. Zakłady Żyrardowskie stały się w końcu XIX w. największymi fabrykami wyrobów płócienniczych na świecie. Wraz z fabryką rozwijała się osada fabryczna Żyrardów, w której mieszkali początkowo głównie tkacze i dozór administracyjno-techniczny, z reguły cudzoziemcy, w tym większość pochodzenia niemieckiego. Do osady obok niemieckich tkaczy poczęli ściągać polscy kowale, ślusarze i cieśle. Potem także fachowcy pochodzenia czeskiego. Wielu prostych robotników dochodziło z okolicznych wsi.

W wyniku przeprowadzanej od 1867 r. reformy podziału administracyjnego, osada fabryczna Żyrardów znalazła się razem z Wiskitkami i Mszczonowem w nowo utworzonym powiecie błońsko-grodziskim. Od lat sześćdziesiątych XIX w. na obrzeżach osady od strony stacji kolei warszawsko-wiedeńskiej Ruda Guzowska coraz częściej poczęli osiedlać się Żydzi, pochodzący głównie z sąsiednich Wiskitek i Mszczonowa. Obsługa rynku lokalnego w małych miastach nie przynosiła zbyt wielkich dochodów. Stąd atrakcyjność Żyrardowa zwłaszcza dla żydowskich krawców i szewców. Nawet małej grupie potrzebny był rzezak prowadzący rytualny ubój bydła i ptactwa. Do czasu utworzenia własnej gminy religijnej Żydzi z Rudy Guzowskiej, Teklinowa, Podlesia podlegali rabinowi z Wiskitek. Na wiskickim kirkucie grzebali też swoich zmarłych.

Nowy właściciel dóbr Guzów Feliks Sobański mógł nieźle zarabiać na wyprzedaży kolejnej połaci ziemi. Nie miał wspólnych interesów z nowymi właścicielami fabryki. Chłopi byli już uwłaszczeni. Pozostały folwarki, które potrzebowały stałej i sezonowej siły roboczej. Zwłaszcza potrzebowała jej cukrownia w Guzowie. Najłatwiej jednak było osiągnąć dopływ gotówki z produkcji alkoholu. Dworska gorzelnia w Starych Wiskitkach należała do największych w Królestwie. Rozbudowywana fabryka potrzebowała coraz więcej robotników. Kłopoty związane z prowadzeniem folwarków Sobański pozostawiał dzierżawcom czy zarządcom. Folwarkiem Ruda Guzowska przez wiele lat kierował Beniamin L. Oxner, który zaprowadził wzorową hodowlę krów. Również należący do niego rudzki browar przeważnie dzierżawili Żydzi.

Administrator dołożył wszelkich możliwych starań, aby prezentowane treści były prawdziwe i aktualne oraz nie naruszały praw osób trzecich,w tym praw autorskich, jednak nie może tego zagwarantować. Dlatego błędne informacje na stronie internetowej nie mogą być podstawą roszczeń. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości prosimy o kontakt na adres: sztetl@polin.pl

Galeria