Drukuj | A A A | Zgłoś problem | 86 013 767 zn. | 84164 zdjęcia | 731 wideo | 116 audio | 1920 miejscowości

ARTYKUŁ ZWERYFIKOWANY

Pierwszym punktem osadniczo przemysłowym w tej okolicy była osada Ruda, stanowiąca, jak całe sąsiedztwo, własność królewską. W XVI w. istniał tu piec hutniczy, w którym przetapiano rudę darniową. Siłę napędową stanowiły spiętrzone wody niewielkiej rzeczki Pisi. Gdy zabrakło rudy, w miejsce huty powstał tartak, tnący pnie drzew z Puszczy Wiskickiej. Na wykarczowanym terenie powstał z kolei folwark Ruda Guzowska; ze starostwa sochaczewskiego wydzielono bowiem osobną dzierżawę – starostwo niegrodowe guzowskie. Tartak zamieniono następnie na młyn wodny.

W 1793 r. przez te tereny przebiegła granica II rozbioru pruskiego. W 1797 r. ich właścicielem stał się hrabia Feliks Łubieński.

Duże ilości wody spowodowały, że w 1833 r. do Rudy Guzowskiej przeniesiono z Marymontu w Warszawie przędzalnię lnu Filipa de Girarda. Wkrótce wokół rozbudowywanych zakładów lniarskich zaczęła powstawać osada, którą nazwano Żyrardów. W 1845 r. doprowadzono do niej linię kolejową (połączenie z Warszawą, a od 1848 r. także z Sosnowcem); aż do 1908 r. stacja nosiła nazwę Ruda Guzowska.

Przędzalnia należała do jednej z największych i najnowocześniejszych fabryk lniarskich w Europie. W okresie 1845–1857 zarządzał nią Bank Polski, który przejął ją za długi Henryka Łubieńskiego. Rozbudowa fabryki i osady przyfabrycznej nastąpiły w drugiej połowie XIX w., wraz z przejęciem w 1857 r. przedsiębiorstwa (noszącego już nazwę Zakłady Żyrardowskie S. A.) przez niemieckich przemysłowców Karola Augusta Dittricha i Karola Hiellego. Na powierzchni 70 ha powstał kompleks przemysłowy i mieszkalno-socjalny dla pracowników, mający spełniać oczekiwania ówczesnych architektów marzących o stworzeniu idealnego miasta. Wraz z industrializacją i urbanizacją Żyrardów stał się wieloetniczny i wielowyznaniowy. Obok Polaków, Niemców, Rosjan, Żydów, Czechów pojawili się Szkoci, Francuzi, Anglicy i Irlandczycy. Katolicy mieszkali obok wyznawców obrządków reformowanych, prawosławnego czy mojżeszowego. Jednakże wraz z rozwojem przemysłu pojawiły się konflikty społeczne i gospodarcze.

Do historii polskiego ruchu robotniczego wpisał się dzień 23 kwietnia 1883 r., gdy przeprowadzono tutaj pierwszy masowy strajk na ziemiach polskich. Od końca XIX w. coraz większym powodzeniem wśród żyrardowskich robotników cieszyły się ugrupowania lewicowe odwołujące się do haseł radykalnych społecznie i politycznie. Z tego powodu, z czasem miasto zaczęto nazywać „czerwonym”.

Pierwsza wojna światowa w istotny sposób wpłynęła na życie miasta. Najpierw wybuchła prosperity w pierwszej połowie 1914 r., gdy zakłady szyły pełną parą na zamówienia wojskowe (armia rosyjska nosiła lniane mundury). Produkcję wstrzymano jednak w październiku 1914 r. z powodu braku węgla. Wycofujący się Rosjanie w 1915 r. wywieźli w głąb Rosji większość maszyn i zgromadzonych surowców. 17 lipca 1915 r. część hal fabrycznych wysadzono w powietrze. Z panoramy miasta zniknął las kominów.

W 1916 r. władze niemieckie nadały osadzie prawa miejskie. Tym niemniej, trwająca od 18.07.1915 do 10.11.1918 r. pierwsza okupacja niemiecka przeszła do historii jako pierwszy wielki okres biedy.

W latach 1920–1922 państwo polskie odbudowało Zakłady Żyrardowskie. W połowie 1923 r. pracowało w nich już 5,5 tys. robotników. Niebawem, nie pokrywając kosztów odbudowy, przejął je francuski koncern C. I. C., który natychmiast począł ograniczać produkcję. Lata 1925–1934 to znowu okres wielkiego bezrobocia i biedy. Dopiero zabicie francuskiego dyrektora doprowadziło do ujawnienia afery żyrardowskiej.

12 września 1939 r. Żyrardów został zajęty przez wojska niemieckie. Rozpoczęły się rządy terroru, w których aktywnie uczestniczyli miejscowi Niemcy. 16.01.1945 r. miasto zajęła Armia Czerwona.

Po drugiej wojnie światowej systematycznie rozbudowywano przemysł lekki. Wraz ze zmianami ustrojowymi i gospodarczymi lat dziewięćdziesiątych XX w. rola i znaczenie przemysłu w życiu miasta uległo znacznemu ograniczeniu. Większość fabryk została zlikwidowana. Współcześnie miasto pełni rolę lokalnego centrum handlowo-usługowego oraz produkcyjnego. Działa kilkanaście placówek oświatowych oraz Muzeum Mazowsza Zachodniego. Od 1999 r. pełni rolę stolicy powiatu w województwie mazowieckim.

Nota bibliograficzna

  • Żyrardów 1829–1945, red. I. Pietrzak-Pawłowska, Warszawa 1980.

Administrator dołożył wszelkich możliwych starań, aby prezentowane treści były prawdziwe i aktualne oraz nie naruszały praw osób trzecich,w tym praw autorskich, jednak nie może tego zagwarantować. Dlatego błędne informacje na stronie internetowej nie mogą być podstawą roszczeń. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości prosimy o kontakt na adres: sztetl@polin.pl