Historia
Społeczność żydowska przed 1989 – Polska / mazowieckie
Żydzi obecni byli w Warszawie przynajmniej od początków XV wieku[1.1]. Pierwsza wzmianka o nich pochodzi z 1414 r., znajduje się w Księdze Czerskiej[1.2]. Mówi o pieniądzach przyjętych przez Lazara Judeo de Varschovia. Kolejne informacje pochodzą już z ksiąg miejskich. Najstarsza z nich jest z 1421 r. Wymienia jedynie 10 Żydów, więc można przypuścić, że społeczność żydowska była niewielka. W Nowej Warszawie Żydzi mieszkali przynajmniej od 1414 r., z tego bowiem roku pochodzą najstarsze księgi ławnicze potwierdzające ich pobyt.
Ówcześni Żydzi mieszkali przy ul. Żydowskiej, posiadali murowaną synagogę, mykwę i cmentarz, znajdujący się poza murami miasta, w okolicach dzisiejszego Krakowskiego Przedmieścia. Świadczy to o tym, że byli dobrze zorganizowaną, choć niewielką społecznością, liczącą ok. 120 osób.
Niestety, wiedza o działalności Żydów w XV w mieście jest uboga i bardzo fragmentaryczna. Nie pozwala wysnuć jednoznacznych wniosków. Część historyków, w tym E. Ringelblum uważa, że Żydzi w XV w. doznali prześladowań ze strony benedyktynów i zostali wypędzeni z Warszawy przez księcia Bolesława w 1483 r. i powrócili dopiero w 1486 roku. Większość współczesnych naukowców (m.in. H. Węgrzynek) jest jednak innego zdania, uważając, że nie ma wystarczających dowodów na wysnucie takich hipotez[1.3].
Z pewnością sytuacja Żydów nie była łatwa. Rada Warszawy i mieszczanie skutecznie walczyli o swoje prawa, obawiając się konkurencji ze strony Żydów. W 1483 r. doprowadzili do wydania przez księcia mazowieckiego ograniczeń w handlu[1.4]. Tylko obywatele miejscy mogli zajmować się nim w dni powszednie. Należy podkreślić, że to ograniczenie dotknęło też chrześcijan, którzy nie byli obywatelami Warszawy.
Po włączeniu Mazowsza do Królestwa Polskiego w 1527 r., Warszawa otrzymała przywilej „de non tolerandis Judaeis”. Zygmunt I Stary zakazał Żydom mieszkać w Starej i Nowej Warszawie, a także na przedmieściach. Kolejne zakazy potwierdzali i często rozszerzali na nowe tereny inni władcy, np. Zygmunt August (1570r.), Stefan Batory (1580 r.), Jan III Sobieski (1693 r.)
Początkowo, pozwolenie na osiedlenie się i prowadzenie działalności uzyskiwały tylko pojedyncze osoby. I tak, Zygmunt I Stary pozwolił przebywać w Warszawie królewskiemu celnikowi Moysemu wraz z żoną i dziećmi. Mieszkał we własnym domu. W 1570 r. Zygmunt August wprowadził zapis, na mocy którego Żydzi mogli przebywać i handlować w Warszawie tylko podczas obrad sejmu i wnoszenia apelacji królewskich. Płacili wtedy opłaty, tzw. sejmowe. Od 1580 r. prawo pobytu uzyskali Żydzi pracujący na rzecz Rzeczypospolitej - prawdopodobnie byli to celnicy i poborcy podatkowi. Z czasem lista uprzywilejowanych stopniowo się rozszerzała.
Rada Miejska usilnie starała się dążyć do pozbycia się obcej konkurencji, którą widziała m.in. w Żydach. Napływ ludności żydowskiej musiał być spory, skoro mieszczaństwu zabroniono wynajmowania jej mieszkań. Mimo rozszerzających się zakazów pobytu, już od XVII w. Żydzi coraz częściej osiedlali się w dobrach szlacheckich na terenie Warszawy, w tzw. jurydykach, a nawet w dobrach duchownych[1.5]. W 1650 r., np. mieszkali w domu hetmana litewskiego.
W Warszawie zajmowali się typowymi dla siebie zajęciami m.in.: handlem, rzemiosłem, lichwą, paleniem i wyszynkiem gorzałki.
Liczba Żydów w Warszawie systematycznie wzrastała. W 1764 r. było ich 2519, zaś w 1778 już 3512 osób[1.6].
Pokaż przypisy
Ukryj przypisy
[1.1] H. Węgrzynek, „Żydzi w Warszawie przed XIX w.”, [w:] „Żydzi Warszawy. Materiały z konferencji w 100. rocznicę urodzin Emanuela Ringelbluma (21 listopada 1900 – 7 marca 1944)”, ŻIH, Warszawa 2000, s. 27
[1.2] H. Węgrzynek, „Żydzi w Warszawie przed XIX w.”, [w:] „Żydzi Warszawy..., s. 27
[1.3] H. Węgrzynek, „Żydzi w Warszawie przed XIX w.”, [w:] „Żydzi Warszawy…, s. 28
[1.4] H. Węgrzynek, „Żydzi w Warszawie przed XIX w.”, [w:] „Żydzi Warszawy…, s. 29
[1.5] H. Węgrzynek, „Żydzi w Warszawie przed XIX w.”, [w:] „Żydzi Warszawy…, s. 35
[1.6] H. Węgrzynek, „Żydzi w Warszawie przed XIX w.”, [w:] „Żydzi Warszawy…, s. 37
Administrator dołożył wszelkich możliwych starań, aby prezentowane treści były prawdziwe i aktualne oraz nie naruszały praw osób trzecich,w tym praw autorskich, jednak nie może tego zagwarantować.Dlatego błędne informacje na stronie internetowej nie mogą być podstawą roszczeń. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości prosimy o kontakt na adres: sztetl@jewishmuseum.org.pl
