Historia
Społeczność żydowska przed 1989 – Ukraina / Івано-Франківська область (obwód iwanofrankowski)
Tyśmienica znajduje się 10 km od Iwano-Frankowska. Jest to maleńkie i bardzo stare miasteczko. Pierwsza wzmianka o nim pojawiła się jeszcze w Latopisie Ipatijewskim w 1143 r.
O początkach miasta opowiada znany polski naukowiec O. Sadok Wincenty Fererjusz Barącz. Pierwotnie miasto zbudowane zostało na wzgórzu, które jeszcze obecnie nazywa się „Horodyszczem”, przy drodze z Tyśmienicy do Kołomyi, za rzeką Strymba. Było to miasto królewskie. Kazimierz IV Jagiellończyk w swoich przywilejach z 1448 roku pisze: „dla szybszego rozwoju i poprawy życia w naszym mieście-Tyśmienica, przenosimy go z prawa ruskiego na prawo niemieckie ”, czyli nadał on miastu prawo magdeburskie. Do jego rozwoju szczególnie przyczynił się fakt, że miasto leżało na szlaku wiodącym ze Lwowa do Mołdawii. Stanisławowa jeszcze w tym czasie nie było.
W 1513 roku Tyśmienica została spalona przez Turków, Tatarów i Wołochów. Spłonęły przy tym również same przywileje. Mieszkańcy, którzy przeżyli, przenosili się w dolinę rzeki Worona i tam zakładali nowe osady. Nie wiadomo kiedy, ale wkrótce po tym, Tyśmienica stała się miastem prywatnym. Jego właścicielami zostali Grzegorz i Jakub Auktus, bracia z Paniowa, starości Stryjska i Żydaczowa. Sam Zygmunt I Stary w 1513 roku nadał im przywilej pobierania tutaj myta i podatku od handlu.
Kiedy w 1540 roku Tyśmienica po raz kolejny została spustoszona przez Wołochów, król zwolnił miasto z płacenia podatku na okres czterech lat.
W celu rozwoju miasta został do niego zaproszony Ormianin, który rozwinął handel safianem i skórą. Jest to jedna z najstarszych osad ormiańskich w całej Galicji. Ormianie mieli rozwinąć handel regionu ze Wschodem. Król Kazimierz III jeszcze w XIV wieku nadał tyśmienickim Ormianom specjalne przywileje. Wśród nich najbogatszą grupę stanowiły osoby handlujące suknem, które w 1425 roku przystąpiły do gildii kupieckiej. Biedniejszą-osoby handlujące miejscowymi towarami. W 1444 roku założyły one własną gildię. Najbiedniejsi byli prości sprzedawcy na rynku w Tyśmienicy.
W Tyśmienicy urodził się założyciel skitu Maniawskiego Hiob Kniahinicki (1550-1621)
Parafię rzymsko-katolicką w Tyśmienicy założył wojewoda Racławski, Mikołaj Potocki, w roku 1630.
Mikołaj Potocki, ówczesny wojewoda bełzki, w 1759 roku ufundował i wybudował ceglaną katedrę ormiańską, która zastąpiła wcześniejszą drewnianą. Na tablicy wmurowanej w ścianę cerkwi napisano: „Memento Nicolai Potocki”. Grekokatolicy mieli w Tyśmienicy trzy cerkwie.
Żydzi tyśmieniccy mieli murowaną bożnicę, na budowę której zgodę wyraził arcybiskup Lwowa, Wacław Sierakowski, pod warunkiem, że „zbudowana zostanie w oddali od kościołów i budynków katolickich, będzie miała długość 42 łokci, szerokość 38 łokci, a jej wysokość nie przekroczy, ani nie dorówna wysokości kościołów, jej struktura będzie prosta, bez zbędnych ozdób i będzie miała dwanaście okien ”.
Na początku XVII w. miasto przeżyło ciężkie czasu-po raz kolejny został spalone przez Tatarów. Dowiadujemy się o tym z przywileju Zygmunta III z 1618 roku, w którym król „widząc, że miasto to oraz 8 innych wiosek, należących do Jadwigi z Tarnowskich Potockiej, wdowie po Jakubie, wojewodzie bracławskim ogniem i mieczem niedawno przez Tatarów zostało zniszczone, zwalnia te majątki na cztery lata poborów ”.
Po raz kolejny miasto zaczęło się odbudowywać. W południowej części powstał murowany zamek z fosą wypełnioną wodą. Na wschodzie, niemalże na samym brzegu rzeki Worona zbudowano umocniony klasztor o.o. Wasylianów, wraz z cerkwią. Na runku zbudowano jeszcze jedną cerkiew. Przez długi czas Tyśmienica należała do rodu Potockich.
Fryzyjski podróżnik i francuski dyplomata Ulrich von Werdum dotarł do Tyśmienicy 8 stycznia 1672 r. i zapisał w swoim dzienniku: „Tyśmienica, małe miasteczko z wałami ziemnymi i grodami na nich, ale wszystko rozwala się. Ma ono dwie ruskie cerkwie z drewna. Jedną w mieście, a drugą na przedmieściach ”.
Pod koniec 1676 r. Turcy wraz z Tatarami okropnie zniszczyli miasto. W 1677 r. zaczęło się ono odbudowywać i ówczesny właściciel, Dominik Potocki po raz kolejny zaprosił Ormian, którzy uciekali z Kamieńca Podolskiego.
W 1686 r. w Tyśmienicy dłuższy czas gościł Jan III Sobieski, który przyjechał do tutejszych Żydów i czekał na wsparcie w wojnie przeciwko Turkom.
Administrator dołożył wszelkich możliwych starań, aby prezentowane treści były prawdziwe i aktualne oraz nie naruszały praw osób trzecich,w tym praw autorskich, jednak nie może tego zagwarantować.Dlatego błędne informacje na stronie internetowej nie mogą być podstawą roszczeń. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości prosimy o kontakt na adres: sztetl@jewishmuseum.org.pl
