Historia
Społeczność żydowska przed 1989 – Ukraina / Львівська область (obwód lwowski)
Stary Sambor jest położony 20 km od Sambora. Historia Starego Sambora jest ściśle związana z historią Sambora. Stary Sambor został założony w 1199 roku. Jednak w 1241 r. został zniszczony przez mongoło-tatarów. I wtedy część mieszkańców przeniosła się do wsi Pogonszczik i założyła osadę Nowy Sambor. Od tego czasu Stary Sambor, właśnie, zaczął się nazywać « Stary », Starym Miastem, w odróżnieniu od Nowego Sambora. Prawdą jest, że wkrótce Nowy Sambor stał się po prostu Samborem.
Najpierw obydwa miasta należały do Galicko-wołyńskiej Rusi, a po 1430 r. znalazły się w Królestwie Polskim. Stary Sambor, w odróżnieniu od Sambora, nie był dużym miastem. Jak twierdzi polski historyk Aleksander Jabłonowski, w 1568 r. było w nim tylko 105 mieszkańców.
Niewiadomo, kiedy w Starym Samborze zamieszkali Żydzi. Pierwsza informacja o nich pochodzi z 1519 roku, kiedy król Zygmunt zawiadamia samborskiego starostę, razem z innymi starostami, że Żydom pozwala się mieszkać wszędzie, gdzie sobie oni życzą. Dlatego mieli możliwość zamieszkania i w Starym Samborze. Dwie wspólnoty żydowskie - Sambora i Starego Sambora - będąc oddalonymi jedna od drugiej o 20 kilometrów, nie przerywały kontaktu między sobą. W Starym Samborze nie było ani żydowskiej lecznicy, ani żydowskiej szkoły średniej, dlatego Żydzi leczyli się i uczyli w Samborze.
Sama nazwa Sambor jest być może związana ze słowem « bor », prawda, że Żydzi, posługując się jidysz, na ogół, nazywali go Altstadt (Stare Miasto).
Sambor, powstał jako miasto przy drodze z Rusi do Węgier. Z drugiej strony miasto rozciąga się wzdłuż Dniestru. Ze starej architektury w Starym Samborze zachowała się tylko greko-katolicka cerkiew i kościół św. Mikołaja. Ratusz, niestety, nie zachował się.
W 1553 r. miasto otrzymuje prawo magdeburskie i zostaje żydowskim centrum dla otaczających go sztetli i wsi Chirów z jej trzema setkami rodzin żydowskich, Starej Soli, Felsztyna, wsi Strelki. Każda rodzina żydowska utrzymywała kontakt z żydowską wspólnotą Starego Sambora.
Przed I wojną światową przewodniczącym wspólnoty żydowskiej był Icchak Horowitz (Yichak Horowitz). W latach 1920-tych w Starym Samborze mieszkało około 500 żydowskich rodzin i jeszcze 500 wyemigrowało do USA. Wtedy w miasteczku około 90% mieszkańców było Żydami, 18% Ukraińcami i 2% Polakami.
Bez względu na ogólną nędzę, było w Starym Samborze kilka cieszących się sukcesem rodzin żydowskich, wspomnijmy rodzinę Lam i Awerdam, które wzbogaciły się w czasach austriackich, ponieważ mieli określone koncesje od austriackiego rządu za przejazd przez miasto. Nie zapominajmy, że przez Stary Sambor wiodła droga do przełęczy Użockiej i dalej na Zakarpacie i na Węgry. Tym szlakiem wożono w obydwie strony wiele różnych rodzajów towarów. Z Węgier - wina, z Galicji - sól i drewno. Przejeżdżając przez miasto każdy podróżnik albo kupcy płacili określone cło.
Bogata rodzina Lamiw miała nawet prywatną synagogę, która znajdowała się w ich domu w śródmieściu. Nazywali ją « Lamiwkoj ». Doktor Josef Lam (Yosef Lam), członek pierwszego knesetu w Izraelu, pochodził z tej znanej w Starym Samborze rodziny.
Uwzględniając znaczne i liczne zalety narodu żydowskiego miejskimi przewodniczącymi tego sztetla byli Żydzi. Na przełomie wieków, aż do I wojny światowej, miejskim przewodniczącym był Aharon Awerdam. W czasie wojny wyprowadził się do Wiednia, a kiedy wrócił na Galicję, to ze względu na finansowe bankructwo Starego Sambora, zamieszkał w Samborze.
W okresie międzywojennym polskie władze wyznaczyły na miejskiego przewodniczącego Polaka. Zaczęła się swoista wojna między Polakami i Żydami - właścicielami sklepików. Walka toczyła się o najzyskowniejsze miejsca. W spór wtrącił się wybrany jeszcze za czasów Austro-Węgier Aaron Awerdam - przypomniał on nowemu miejskiemu przewodniczącemu, że w rzeczywistości on jest miejskim przewodniczącym, ponieważ został wybrany legalnie, przez całą wspólnotę i nikt mu tego tytułu nie zabierał. Natomiast polski miejski przewodniczący obstawał przy tym, że miała miejsce zmiana władzy i austriackie prawo już nie obowiązuje.
Miasto często płonęło. Ostatnie duże pożary zdarzyły się w 1912 r. i w 1925 r., kiedy spaliła się połowa miasta. Pożar wybuchł w przeddzień Sądnego Dnia (Jom Kippur). Wtedy w płomieniach spłonęły dwie synagogi. Z Sambora od razu przybyła pomoc z żywnością i wszystkim, co niezbędne. Wspólnota żydowska Sambora pomogła Żydom Starego Sambora zbudować dach nad głową.
Administrator dołożył wszelkich możliwych starań, aby prezentowane treści były prawdziwe i aktualne oraz nie naruszały praw osób trzecich,w tym praw autorskich, jednak nie może tego zagwarantować.Dlatego błędne informacje na stronie internetowej nie mogą być podstawą roszczeń. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości prosimy o kontakt na adres: sztetl@jewishmuseum.org.pl
