Drukuj | A A A | Zgłoś problem | 87 278 784 zn. | 95782 zdjęcia | 879 wideo | 118 audio | 1889 miejscowości

ARTYKUŁ ZWERYFIKOWANY

Pierwsze informacje o pobycie Żydów w Radziejowie pochodzą z 1432 roku. Było to pierwsze miasto na Kujawach, w którym osiedli przedstawiciele tej społeczności. W XVI wieku istniał kahał radziejowski z synagogą leżącą na „Piaskach za wiatrakami”. Kres jego istnienia przyniósł przywilej królewski w 1546 roku, zakazujący Żydom osadnictwa w mieście. Zakaz ten rozszerzono w 1609 r. na wszystkich innowierców.

Ponownie Żydzi zaczęli osiedlać się w Radziejowie w końcu XVIII wieku. W XIX w. liczba Żydów systematycznie rosła, mimo licznych ograniczeń osadniczych. W latach 1822–1862 istniał rewir żydowski wzdłuż ulicy Toruńskiej. Żydom jednak utrudniano osiedlanie się w 21-wiorstowym pasie pogranicznym, w którym leżał Radziejów[1.1].

W pierwszej ćwierci XIX w. kahał radziejowski odbudował podstawowe elementy infrastruktury gminnej. Urząd rabina w 1866 r. pełnił Wolf Michalski. Działała rzeźnia rytualna, bractwo pogrzebowe (w latach trzydziestych XX w. kierował nim Alje Markowski), łaźnia rytualna, chasydzkie klausn i sztiblech mieszczące się na ulicach: Zachodniej i Objezdnej. W tym samym okresie wybudowano najprawdopodobniej także synagogę.

W 1860 r. struktura zawodowa radziejowskich Żydów przedstawiała się następująco: 1 rabin, 1 szewc, 13 krawców, 3 piekarzy, 2 rzeźników, szklarz, waciarz, kupiec, 3 kramarzy, 10 handlujących[1.2]. Istotną rolę z w życiu gospodarczym Radziejowa i okolic utrzymali, z niewielkimi stratami w okresie międzywojennym. W 1928 r. przedstawiciele społeczności żydowskiej wykupili co najmniej 36% patentów przemysłowo-handlowych, w tym w dziale przemysłowym 11,1% i 39,5% w handlu. Podstawowym źródłem utrzymania radziejowskich Żydów pozostawał handel. W 1919 r. zarejestrowano w mieście 12 większych sklepów, których właścicielami byli wyłącznie Żydzi. Szymon Nejman handlował skórami, Moryc Rozental, Hejman Markowski i Abram Wagner handlowali gotowymi butami, manufakturą; gotowymi ubiorami itp. obracali: Małka Radziejewska, Ojzer Rachwalski, Tauba Lewicka, Berta Bauman, Tamara Friedman, Mojsze Markowski, Jojne Klinberl, Mordka Nasielski. W następnych latach handlem na większą skalę zajmowali się m.in.: Naftali Łęczycki i Josef Cohn (materiały budowlane), Uszer Kuczyński i Abram Cohn (zboże), Lejb Erdwajn i Szmul Grojnowski (bydło i konie), Szmul Nejman (skóry), Ojzer Rachwalski, Aron Łaski, Mosze Rozenthal. Zmonopolizowali pośrednictwo w handlu artykułami rolnymi (głównie zbożem, bydłem), wyrobami galanteryjnymi. Prym wiodły rodziny: Markowskich, Wagnerów, Walterów, Zajfów, Frankenbergów, Kwiatów, Rozentalów. Ubraniami gotowymi handlowali: Stupajowie, Szumirajowie. Mniejszy udział Żydzi mieli w handlu obuwiem (Rozentalowie), manufakturą (Markowscy, Rachwalscy), artykułami spożywczymi (rodziny: Kwiatów, Szejmanów, Złotnickich).

W życiu gospodarczym obok działalności handlowej istotną rolę odgrywało rzemiosło. W branży rzeźnickiej pracowali: Grojne i Mojsze Grojnowski, Szaja Zelig, Fajwisz Złotnicki, piekarstwie: Aron Lesiński, Efraim Kołtoński, Ber Żółty, Aron Salomończyk, Józef Służewski; krawiectwie: Chaim Salomoński, Mosze Stupaj, Menachem Kuczyński. Komunikację między Radziejowem a Nieszawą, Piotrkowem Kujawskim, Osięcinami zapewniali Szlama Kotowski, Tobiasz Drobiński, Hersz Ajzyk. Zegarmistrzostwem parał się Izrael Walter, fryzjerstwem Wolf Warenbaum i Icek Radziejowski.

Wśród żydowskich organizacji społeczno-gospodarczych działających w okresie międzywojennym należy wymienić: Gemilut Chesed (zrzeszała w 1938 r. 57 członków. W zarządzie wybranym w lipcu 1939 r. zasiedli: Szmul Bursztyn-prezes, Lenas Żółty, Mojżesz Szejman, Cudek Wilczyński, Jakub Łaski, Rafał Sztygrys, Juda Radziejewski), Żydowską Bibliotekę i Czytelnię Społeczną (kierowali nią w początkach lat trzydziestych: Josek Kumer, Josek Markowski. Zrzeszała około 50 członków), Związek Drobnych Kupców i Handlujących (zarejestrowany 12 czerwca 1925 roku) i Centralny Związek Rzemieślników Żydów (kierował nim początkowo D. Rachwalski, następnie A. Fenigsztein). Organizacje te obok działalności zawodowej zajmowały się działalnością kulturalną i oświatową.

Pokaż przypisy

Ukryj przypisy

[1.1] Horn M., Najstarszy rejestr osiedli żydowskich w Polsce z 1507 roku, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1974, nr 13, s. 13; Guldon Z., Żydzi w miastach kujawskich w XVIXVIII wieku, „Ziemia Kujawska”, 1993, t. 9, s. 100; Danielewicz J., Rolirad K., Zarys dziejów Radziejowa do końca XVIII wieku, [w:] Dzieje Radziejowa Kujawskiego, red. J. Danielewicz, Bydgoszcz 1982, s. 45.

[1.2] Opisy miast Kujaw Wschodnich z 1860 r. (Gubernia Warszawska), oprac. M. Gruszczyńska, J. Poraziński, Warszawa 2002, s. 96.

Administrator dołożył wszelkich możliwych starań, aby prezentowane treści były prawdziwe i aktualne oraz nie naruszały praw osób trzecich,w tym praw autorskich, jednak nie może tego zagwarantować.Dlatego błędne informacje na stronie internetowej nie mogą być podstawą roszczeń. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości prosimy o kontakt na adres: sztetl@jewishmuseum.org.pl

Galeria