ARTYKUŁ ZWERYFIKOWANY

Pierwsze wzmianki o obecności Żydów w Przemyślu odnoszą się już do lat 30. XI w. Jest to najstarsze świadectwo pobytu społeczności żydowskiej w Polsce.

Następna wzmianka o Żydach w Przemyślu pochodzi natomiast z 1367 r. W księgach ławniczych z lat 1402–1452 znajduje się 305 zapisków, dotyczących Żydów. Już w 1419 r. istniała w Przemyślu ulica Żydowska, położona zapewne w wyodrębnionej pod osadnictwo Żydów części miasta. Synagoga była wzmiankowana po raz pierwszy w 1518 r. W 1521 r. istniało w mieście 5 domów żydowskich, natomiast w 1538 r. odnotowano istnienie mykwy. W 1542 r. mieszkało tu 18 rodzin żydowskich. W 1550 r. wzmiankowana jest drewniana synagoga. W 1559 r. król Zygmunt II August nadał miejscowej gminie żydowskiej odrębne prawa, w wyniku czego mogła oni m.in. prowadzić swobodną działalność gospodarczą. Do pierwszego tumultu w Przemyślu doszło 28 marca 1561 r.; pospólstwo wtargnęło do synagogi i podpaliło ją oraz obrabowało żydowskie mieszkania.

W 1563 r. mieszkało tu 169 rodzin żydowskich, zaś w 1578 r. – już 206. W 1568 r. powstał cmentarz, położony poza ówczesnymi murami miejskimi. Król Stefan Batory wydał w 1576 r. ordynację, normującą stosunek kahału przemyskiego do władzy państwowej. W latach 1590–1594 wybudowano za zgodą biskupa Wawrzyńca Gostyńskiego murowaną synagogę w miejscu, gdzie wcześniej, przez co najmniej 20 lat, stała jej drewniana poprzedniczka. W 1595 r. magistrat przemyski zawarł umowę ze starszymi kahału, dotyczącą współfinansowania przez Żydów fortyfikacji miasta. W 1618 r. Żydzi przemyscy oskarżyli Wojciecha Wojnę i Łukasza Trzebnickiego o zbrojny najazd na ul. Żydowską i zajęcie domu, w którym obradowała starszyzna żydowska. W 1625 r., jak wynika z instrukcji przedsejmowej wisznieńskiej, Żydów w mieście Przemyślu było więcej niż chrześcijan. W 1629 r. posiadali oni w mieście 64 kamienice i domy. Funkcjonowało bractwo dobroczynności. W połowie XVII w., jak wskazują dane szacunkowe, mieszkało tu ok. 900 osób.

W XVII w. przemyska gmina żydowska przewodziła żydowskiemu ziemstwu czerwonoruskiemu. W 1638 r. król Władysław IV wydał przywilej dla kahału przemyskiego, zgodnie z którym społeczności żydowskie w miastach w pobliżu Przemyśla zobowiązane były „uznać to miasto jako najstarsze, umarłych tam chować, obrządki w przemyskiej bóżnicy odprawiać, podatki dawać, jabłka rajskie według zwyczaju od nich brać, doktorów czyli rabinów pensje naznaczone po 3 zł. od arendarza płacić, wszelkie apelacje od sądów do tegoż rabina zakładać...”.

Z początkiem XVII w. seniorem kahału przemyskiego był Samuel Szmelke, równocześnie rektor jesziwy, zmarły w 1628 r. Po nim funkcję tę sprawował Moszko Stryjski, dzierżawca starostwa stryjskiego i żup solnych koło Starego Sambora oraz dzierżawca ceł przemyskich. Na mocy przywileju Władysława IV, wydanego w 1638 r. żydowskiej starszyźnie przemyskiej, miejscowemu kahałowi podlegali Żydzi z cyrkułów: dynowskiego, jarosławskiego, kańczuckiego i pruchnickiego. Mieli obowiązek grzebać swoich zmarłych w Przemyślu, płacić podatki tutejszemu kahałowi; podlegali też sądownictwu miejscowego rabina.

W 1630 r. przemyski Żyd Moszko Szmuklerz został oskarżony o współudział w profanacji hostii. Po procesie i torturach został skazany na śmierć przez spalenie na stosie. Z tego powodu doszło do kolejnego tumultu w mieście. Z kolei w 1646 r. wójt Birczy Sieńko oskarżył Żyda przemyskiego Jelonka o mord rytualny na jego córce. Proces nie dowiódł winy Jelonka, w wyniku czego wójt Sieńko został skazany na śmierć jako oszczerca. Około 1692 r. Jehuda z Przemyśla oskarżony o świętokradztwo, po torturach został powieszony. Od połowy XVI w. do połowy XVIII w. w mieście było 9 tumultów, podczas których dochodziło do rabunków mienia żydowskiego. W trakcie największego z nich w 1746 r. uczniowie collegium jezuickiego napadli na dzielnicę żydowską, obrabowali wiele domów, w tym dom rabina Moszka Szmujłowicza, oraz zdewastowali synagogę, niszcząc m.in. 22 pergaminowe zwoje Tory. W związku z tym napadem zakon jezuitów wypłacił gminie żydowskiej rekompensatę w postaci 15 tys. złp.

W czasie oblężenia miasta przez Szwedów, podczas „potopu”, Żydzi włączyli się w obronę Przemyśla. Podobnie było podczas najazdu Tatarów w 1672 r. W drugiej połowie XVII w. mogli zakładać swoje cechy rzemieślnicze. W 1654 r. wzmiankowano żydowski cech kuśnierski, a w 1689 r. – krawiecki. W kolejnych latach do synagogi dobudowano szereg przybudówek, w których znajdowały się: jesziwa, sala do studiowania Tory, dwie sale modlitwy oraz dom modlitwy (klojz) cechu krawców.

W 1777 r. Żydzi przemyscy płacili 2418 zł podatku tolerancyjnego, najwięcej ze wszystkich miast na terenie obecnego województwa podkarpackiego. W 1785 r. mieszkało ich tu 1750 – 27% ogółu mieszkańców. W XVIII w. rabini przemyscy pochodzili początkowo z rodziny Teuminów, później zaś ze Szmujłowiczów. Pod koniec tegoż wieku posiadali w mieście 95 domów na ogólną liczbę 286[1.1]. Gmina żydowska dysponowała także łaźnią i szpitalem, czyli domem ubogich.

W 1869 r. na terenie gminy przemyskiej mieszkało 5962 Żydów. Były w niej 4 synagogi, 3 rabinów, 2 cmentarze i szkoła oraz dwa bractwa charytatywne. W 1865 r. z fundacji Abrahama Mojżesza Sartera powstała żydowska dwuklasowa szkoła męska z polskim językiem wykładowym. W 1875 r. uczęszczało do niej 140 uczniów. Stowarzyszenie Agudas Achim prowadziło szkołę wieczorową rękodzielniczą, w której w 1883 r. uczyło się 170 uczniów. W 1894 r. Awigdor Marmelstein ufundował pięcioklasową szkołę hebrajską dla chłopców, noszącą nazwę Tikwath Israel (Nadzieja Izraela).

W 1886 r. Mojżesz Scheinbach ufundował synagogę (przy obecnej ul. Jagiellońskiej), zbudowaną według projektu Marcelego Pileckiego w stylu eklektyczno-mauretańskim. Oddana do użytku w 1890 r., szczyciła się pięknymi witrażami i była uznawana za jedną z najpiękniejszych w Polsce. W dwa lata później rozpoczęto budowę synagogi na Zasaniu, którą otwarto dopiero w 1909 r. W 1905 r. zbudowano kolejną synagogę przy ul. Słowackiego, także w stylu mauretańskim, wedle projektu Stanisława Majerskiego.

W 1875 r. założono pierwszą organizację syjonistyczną pod nazwą Iszuw Palestyński. W 1884 r. zwolennicy cadyka z Bełza zainicjowali stowarzyszenie Machzyke Hadas, a w 1893 r. rozpoczął działalność oddział partii Chibat Syjon. W 1905 r. w środowisku robotników powstała komórka Żydowskiej Partii Socjalno-Demokratycznej, natomiast w 1906 r. rozpoczęła działalność partia Poalej Syjon. W 1910 r. zorganizowano Żydowski Klub Dramatyczny, a w 1918 r. – Żydowskie Towarzystwo Muzyczno-Dramatyczne Juwal. Pod koniec XIX w. Żydzi posiadali w mieście trzy instytucje finansowe: Stowarzyszenie Bankowe, założone w 1882 r., na którego czele stanął Juliusz Reiniger; Towarzystwo Żyrowe i Kredytowe, działające od 1890 r., z prezesem Maurycym Krugiem oraz Towarzystwo Zaliczkowe Kupieckie, powołane w 1895 r., któremu prezesował Simon Bernstein.

W 1890 r. do gminy żydowskiej w Przemyślu należało 110 miejscowości. W 1900 r. żyło w niej 17 321 Żydów. Była to najliczniejsza gmina żydowska na terenie obecnego województwa podkarpackiego, piąta w całej Galicji. Posiadała m.in. trzy szkoły religijne, jedną szkołę 1 świecką, 4 fundacje, kasę chorych i szpital. Działała tu m.in. żydowska Kuchnia Ludowa oraz siedmioklasowa męska szkoła żydowska Jesoda ha-Tora. W 1902 r. założono Żydowski Uniwersytet Ludowy Toybenhala, zaś w 1912 r. powstało koło Towarzystwa Szkoły Ludowej im. Bernarda Goldmana, które prowadziło m.in. kursy języka polskiego, wypożyczalnię książek i czytelnię czasopism.

W początkach XIX w. było tutaj także liczące się środowisko chasydzkie, zapoczątkowane przez działalność cadyka Mendla z Przemyśla. W mieście urodził się Mosze Teitelbaum (1754–1841), późniejszy słynny cadyk w Ujhely na Górnych Węgrzech (ob. Słowacja), założyciel dynastii cadyków. Miejscowym chasydom przewodzili cadykowie: Mejer Frenkiel, a po nim jego syn Cwi Hirsz, następnie Menachem Mendel, Jecheskiel Szraga Halberstam z Sieniawy, Abraham Jehoszua Heszl Koreach, a po 1860 r. Josef Mosze Teicher, który przeniósł się tu z Żołyni. W 1919 r. w Przemyślu osiedlił się cadyk Jozue Szapiro z Rybotycz, syn Cwi Elimelecha z Błażowej, który założył dom modlitwy przy ulicy Kopernika. W okresie międzywojennym przemyskim chasydom sadogórskim przewodził cadyk Mordechaj Szalom Josef Friedmann (1897–1969), potomek Dow Bera, od 1939 r. rezydujący w Tel Awiwie. Wpływy mieli także chasydzi z Bełza. Cadyk bełski Aron Rokeach (1880–1957) w okresie międzywojennym wspierał materialnie Stowarzyszenie Szkoły Izraelickiej Bejt Talmud w Przemyślu.

W początkach listopada 1918 r. powstała w mieście Żydowska Rada Ludowa, która zastąpiła dotychczasowe władze gminy żydowskiej. W czasie walk polsko-ukraińskich o miasto Żydzi w zasadzie pozostawali neutralni, chociaż obie strony podejrzewały ich o sprzyjanie przeciwnikowi. Na tym tle doszło 11 listopada 1918 r. do wystąpień antyżydowskich. Trwały one także w dniach następnych. W ich efekcie zginął Żyd, 10 zostało rannych, splądrowano ponad 140 mieszkań i sklepów żydowskich. Jednakże, w tamtym czasie liczni Żydzi publicznie zadeklarowali propolskie sympatie. Wielu z nich zginęło w obronie polskich granic w latach 1918–1920, w tym także w wojnie z bolszewikami w 1920 r. Józef Mantel, żydowski adwokat, podpisał w imieniu PPSD jedno z porozumień, kończące walki polsko-ukraińskie o miasto.

W 1921 r. liczebność Żydów osiągnęła 18 360 osób, tj. 38,3% ogółu mieszkańców, natomiast w całym powiecie mieszkało ich 22 427. W ciągu następnych 10 lat liczba Żydów w mieście zmalała o ponad 1 tys. osób, w związku z migracją i emigracją, w tym także do Palestyny. W 1928 r. wiceburmistrzem wybrany został dr Henryk Reichman, co spowodowało protesty lokalnej endecji.

W 1939 r. w Przemyślu mieszkało ok. 20 tys. Żydów, stanowiąc 34,1% ogółu mieszkańców. Należało do nich 30,1 % budynków wg stanu z 1932 r., ale w Śródmieściu – aż 68,4%. W 1926 r. ok. 90% placówek handlowych w mieście było w posiadaniu Żydów; do końca okresu międzywojennego liczba ta zmalała o ok. 10%. W 1930 r. odebrano koncesje ok. 40 straganiarzom, bowiem nie spełniali oni wymogów higieny.

W okresie międzywojennym w Przemyślu działało Kółko Gospodarskie Żydowskiego Towarzystwa Rolniczego. Na czele Stowarzyszenia Kupców, skupiającego 512 osób w 1939 r., stał Szymon Morgenroth. Stowarzyszenie Rękodzielników Żydowskich Jad Charuzim, którego prezesem był Leon Nussenfeld, liczyło ok. 250 członków. Czeladnicy piekarscy byli zrzeszeni w Stowarzyszeniu Dobroczynnym Pomocników Piekarskich Chesed Uemed. Działały także: Związek Robotników Zawodowych przy Wypieku Macy, Stowarzyszenie Żydowskich Mistrzów Igły, Związek Zawodowych Majstrów Krawieckich, Stowarzyszenie Robotników Rzeźnickich, Zawodowy Związek Żydowskich Handlowców oraz Związek Zawodowy Żydowskich Urzędników Prywatnych, który w 1938 r. miał 209 członków. Inteligencja spotykała się w Żydowskim Klubie Towarzyskim i Czytelni Naukowej. Stowarzyszenie Kupców utworzyło Spółdzielczy Bank Kupców i Przemysłowców. Poza tym funkcjonowały także: Towarzystwo Dyskontowe, Związek Kredytowy (z 988 członkami w 1932 r.), Towarzystwo Bankowe Kredytowe oraz Stowarzyszenie Bankowe dla Handlu i Przemysłu, a także Spółdzielczy Bank Handlowy, który w 1938 r. miał 490 udziałowców oraz kasy Gemilut Chesed.

Gmina wyznaniowa i stowarzyszenia żydowskie dysponowały ośmioma synagogami. Były to: stara synagoga z 1590 r., położona w Śródmieściu przy ul. Żydowskiej, z polichromią z 1810 r., restaurowaną w latach 1910–1914; synagoga na Zasaniu; synagoga Templ, będącą w dyspozycji Stowarzyszenia Świątyni Postępowców; synagoga przy ul. Słowackiego (tzw. Scheinbacha); synagoga przy ul. Unii Brzeskiej (dwiema ostatnimi dysponowało Stowarzyszenie Nowej Świątyni Izraelickiej); synagoga przy ul. Serbińskiej, należąca do Stowarzyszenia Klaus; synagoga przy ul. Wałowej, należąca do Stowarzyszenia Bejs ha-Midrasz Wielki; synagoga przy ul. Serbińskiej, będąca w dyspozycji Fundacji barona Mojżesza Hirsza.

W Przemyślu istniały dwa cmentarze: stary z XVI w. oraz nowy, założony w 1822 r. Na starszym znajdowało się do czasu jego dewastacji co najmniej 27 macew z XVII w., z najstarszą z 1574 r. Był tu także nagrobek Samuela Szmelke z 1628 r., przewodniczącego kahału przemyskiego i seniora Żydów ziemi przemyskiej. Do gminy i stowarzyszeń należały też inne budynki, pełniące funkcję obiektów religijnych i oświatowych: łaźnie rytualne, rzeźnie koszerne, domy dla ubogich, ochronka dla dzieci żydowskich, gimnazjum koedukacyjne. Towarzystwo Warsztatów Rękodzielniczych prowadziło żeńską szkołę krawiecką, a Żydowskie Towarzystwo Szkoły Ludowej i Średniej – gimnazjum koedukacyjne. Szkołę religijną prowadziło także Stowarzyszenie Szkoły Izraelickiej w Przemyślu Bejt Talmud, jak powiedzieliśmy – wspierane finansowo przez cadyka Arona Rokeacha z Bełza. Na rzecz ubogich działały 4 fundacje: Mojżesza Schiffera, Fischlera Goldmana, Perli Tombak oraz fundacja na rzecz ubogiej młodzieży żydowskiej.

Niemcy po zajęciu Przemyśla aresztowali i zgładzili około 600 Żydów, przeważnie przedstawicieli inteligencji. 15 września 1939 r. zamordowali w Medyce ok. 500 Żydów, zaś w 4 dni później rozstrzelali 102 osoby, w tym dwóch rabinów: Hersza Glezera i Seide Safrina[1.2]. Prawdopodobnie zginął także wtedy Izrael Oestersetzer, historyk i filozof, wybitny znawca Talmudu, docent Instytutu Nauk Judaistycznych w Warszawie, którego wojna zastała właśnie w Przemyślu. Ofiary pochowano w miejscu egzekucji. W 1944 r. ich szczątki ekshumowano i spalono. Jednocześnie we wrześniu 1939 r. Niemcy spalili starą synagogę oraz synagogę Tempel. Prawie wszystkich Żydów z Zasania, które miało pozostać pod okupacją niemiecką, wygnano 26 i 27 września do sowieckiej strefy okupacyjnej (linia demarkacyjna niemiecko-radziecka podzieliła miasto na dwie części). Dla 66 osób, które pozostały, przeznaczono dwa budynki, otaczając je płotem z drutu kolczastego. Zostały one ostatecznie zamordowani w Kuńkowcach w czerwcu 1942 r.

Począwszy od końca września 1939 r., do sowieckiej strefy okupacyjnej hitlerowcy wypędzili poprzez Przemyśl ok. 20 tys. Żydów z powiatu przemyskiego i sąsiednich. W sowieckiej części miasta znacjonalizowano majątek kahału oraz zakazano działalności wszelkich stowarzyszeń i partii. Synagogi zamieniono na ośrodki pomocy dla biednych. Upaństwowiono domy sierot, starców i szpital żydowski. W kwietniu i maju 1940 r. władze sowieckie deportowały w głąb Rosji około 7 tys. Żydów. W tym czasie komisarzem miasta był Orlenko – Żyd, którego prawdziwe nazwisko brzmiało Alter.

W czerwcu 1941 r. po zajęciu prawobrzeżnej części miasta hitlerowcy rozstrzelali 45 Żydów. Zginęła wówczas Helena Landau – znakomita pianistka i muzykolog, prowadząca przed wojną klasę fortepianu w Żydowskim Towarzystwie Muzycznym w Krakowie. 16 maja 1942 r. z Przemyśla wysłano transport 1050 Żydów do obozu w Janowie koło Lwowa. 3 czerwca 1942 r. rozstrzelano ok. 70 Żydów w forcie Łętownia. 20 czerwca wysłano transportem kolejowym do obozu janowskiego we Lwowie ok. 1000 Żydów, wyłącznie mężczyzn.

16 lipca 1942 r. utworzono getto. Znalazło się w nim ok. 22 tys. Żydów z całego powiatu przemyskiego. Niemcy powołali Judenrat, na którego czele postawili Rephana, po nim Hermana Goldmana i wreszcie dr Ignacego Duldiga. Zgodnie z rozporządzeniem z 10 listopada 1942 r. w dystrykcie krakowskim wyznaczono pięć gett zbiorczych. Jedno z nich było w Przemyślu.

Po jego zamknięciu, dokonano deportacji ponad 10 tys. Żydów, których 27 lipca, 31 lipca i 3 sierpnia wywieziono do Bełżca. W czasie tej akcji rozstrzelano w lesie w Grochowcach kilkaset kobiet, starców i dzieci. 17 listopada 1942 r. do obozu w Bełżcu wywieziono kolejne 3,5 tys. Żydów. 18 listopada 1942 r. nakazano wszystkim Żydom z powiatu przemyskiego, mieszkającym jeszcze poza gettem, przeniesienie się do dzielnicy zamkniętej w Przemyślu. Na początku września 1943 r. ponad 3 tys. Żydów wywieziono do obozu w Oświęcimiu, a kilkuset do obozu w Szebniach. Natomiast 11 września 1943 r. aż 1580 osób rozstrzelano na podwórzu szkoły przy ul. Kopernika[1.3].

Ostateczna likwidacja getta nastąpiła w październiku 1943 r. oraz w lutym 1944 r. Żydów wywieziono do obozów w Szebniach, Stalowej Woli, Rzeszowie i Płaszowie. Szczególnym okrucieństwem odznaczał się ostatni niemiecki komendant przemyskiego getta Josef Schwammberger, który osobiście zastrzelił co najmniej 110 Żydów. 20 maja 1944 r. policja ukraińska w Przemyślu zamordowała 23 Żydów odkrytych w Mylnowie[1.4]. 27 maja 1944 r. gestapo zamordowało 27 Żydów, których kryjówkę odkryto w lesie w okolicach Krasiczyna. Zamordowano także pomagającą im polską rodzinę Kurpielów.

Dzięki pomocy udzielonej Żydom przez ludność polską i ukraińską, a także zgromadzenia zakonne, w Przemyślu i okolicznych miejscowościach przeżyło Zagładę ok. 500 Żydów. Siostry Podgórskie przechowały 13 Żydów. Aniela Szarkiewicz uratowała dwoje żydowskich dzieci.

Po zajęciu Bełza przez Niemców do prawobrzeżnego Przemyśla przeniósł się ostatni cadyk bełski Aron Rokeach (1880–1957). Przebywał tu do zajęcia miasta przez Niemców, którzy zamordowali 33 osoby z jego rodziny. Cadyk jednak ocalał, i ostatecznie przedostał się do Palestyny w 1944 r., dzięki pomocy kurierów Armii Krajowej, którzy przerzucili go do Turcji[1.5].

Po zajęciu miasta przez Rosjan pod koniec lipca 1944 r. pierwszym komisarzem został wspomniany już wcześniej Orlenko. W 1945 r. Przemyśl liczył 28 144 mieszkańców, w tym 415 narodowości żydowskiej; pośród nich było 60 dzieci – żydowskich sierot. W tym czasie szefem Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego został Żyd Bernard Borys Schildhaus vel Bolesław Krzywiński.

W 1946 r. funkcjonował tu jeden z dziewięciu Komitetów Wojewódzkich Centralnego Komitetu Żydów w Polsce. 18 i 21 czerwca tegoż roku nieznani sprawcy zamordowali pięciu Żydów. Byli pośród nich Feiwel Pistrąg[1.6] oraz Saul Pistrąg. W kwietniu 1947 r. mieszkało w Przemyślu 593 Żydów. Ostatecznie zdecydowana większość z nich opuściła miasto. Jednak w marcu 1966 r. do miejscowego koła Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów należało jeszcze 350 osób. Współcześnie społeczność już nie istnieje.

Nota bibliograficzna

  • Motylewicz J., Żydzi w miastach ziemi przemyskiej i sanockiej w drugiej połowie XVII i w XVIII w., [w:] Żydzi w Małopolsce, Przemyśl 1991.
  • Przemysl, [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933–1945, Bloomington – Indianapolis 2012, ss. 555–558.
  • Przemysl, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, vol. II, New York 2001, ss. 1033–1035.
  • Przemysl, [w:] Encyclopaedia Judaica, red. F. Skolnik, M. Berenbaum, t. 16, Detroit 2007, ss. 659–660.
  • Schorr M., Żydzi w Przemyślu do końca XVIII wieku, Jerozolima 1991 (reprint wydania z 1903 r.).

 

Pokaż przypisy

Ukryj przypisy

[1.1] Motylewicz J., Żydzi w miastach ziemi przemyskiej i sanockiej w drugiej połowie XVII i w XVIII w., [w:] Żydzi w Małopolsce, Przemyśl 1991, s. 122.

[1.2] Jones E., Żydzi Lwowa w okresie okupacji 1939–1945, Łódź 1999, s. 175.

[1.3] Gross J. T., Strach, Kraków 2008, s. 27: „W Przemyślu zapisał się w pamięci prześladowanych Józef Kiejdasz, volksdeutsch z Poznańskiego: władze policyjne, znając jego nastawienie przeciw Żydom, oddały mu specjalną funkcję masowego mordowania starszych i chorych w czasie pierwszej akcji. Egzekucja ta odbywała się w getcie przemyskim na pl. Mikołaja, dokąd przez cały dzień doprowadzano ofiary, a Kiejdasz bez przerwy strzelał”.

[1.4] Motyka G., Tak było w Bieszczadach, Warszawa 1999.

[1.5] Ślaski J., Polska walcząca, t. 4, Warszawa 1986, s. 482.

[1.6] Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, sygn. 301/693, 301/6358

Administrator dołożył wszelkich możliwych starań, aby prezentowane treści były prawdziwe i aktualne oraz nie naruszały praw osób trzecich,w tym praw autorskich, jednak nie może tego zagwarantować. Dlatego błędne informacje na stronie internetowej nie mogą być podstawą roszczeń. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości prosimy o kontakt na adres: sztetl@polin.pl