Drukuj | A A A | Zgłoś problem | 86 123 959 zn. | 84124 zdjęcia | 738 wideo | 116 audio | 1920 miejscowości

ARTYKUŁ ZWERYFIKOWANY

Niemcy po zajęciu Przemyśla aresztowali i zgładzili około 600 Żydów, przeważnie przedstawicieli inteligencji. 15 września 1939 r. zamordowali w Medyce ok. 500 Żydów, zaś w 4 dni później rozstrzelali 102 osoby, w tym dwóch rabinów: Hersza Glezera i Seide Safrina[4.1]. Prawdopodobnie zginął także wtedy Izrael Oestersetzer, historyk i filozof, wybitny znawca Talmudu, docent Instytutu Nauk Judaistycznych w Warszawie, którego wojna zastała właśnie w Przemyślu. Ofiary pochowano w miejscu egzekucji. W 1944 r. ich szczątki ekshumowano i spalono. Jednocześnie we wrześniu 1939 r. Niemcy spalili starą synagogę oraz synagogę Tempel. Prawie wszystkich Żydów z Zasania, które miało pozostać pod okupacją niemiecką, wygnano 26 i 27 września do sowieckiej strefy okupacyjnej (linia demarkacyjna niemiecko-radziecka podzieliła miasto na dwie części). Dla 66 osób, które pozostały, przeznaczono dwa budynki, otaczając je płotem z drutu kolczastego. Zostały one ostatecznie zamordowani w Kuńkowcach w czerwcu 1942 r.

Począwszy od końca września 1939 r., do sowieckiej strefy okupacyjnej hitlerowcy wypędzili poprzez Przemyśl ok. 20 tys. Żydów z powiatu przemyskiego i sąsiednich. W sowieckiej części miasta znacjonalizowano majątek kahału oraz zakazano działalności wszelkich stowarzyszeń i partii. Synagogi zamieniono na ośrodki pomocy dla biednych. Upaństwowiono domy sierot, starców i szpital żydowski. W kwietniu i maju 1940 r. władze sowieckie deportowały w głąb Rosji około 7 tys. Żydów. W tym czasie komisarzem miasta był Orlenko – Żyd, którego prawdziwe nazwisko brzmiało Alter.

W czerwcu 1941 r. po zajęciu prawobrzeżnej części miasta hitlerowcy rozstrzelali 45 Żydów. Zginęła wówczas Helena Landau – znakomita pianistka i muzykolog, prowadząca przed wojną klasę fortepianu w Żydowskim Towarzystwie Muzycznym w Krakowie. 16 maja 1942 r. z Przemyśla wysłano transport 1050 Żydów do obozu w Janowie koło Lwowa. 3 czerwca 1942 r. rozstrzelano ok. 70 Żydów w forcie Łętownia. 20 czerwca wysłano transportem kolejowym do obozu janowskiego we Lwowie ok. 1000 Żydów, wyłącznie mężczyzn.

16 lipca 1942 r. utworzono getto. Znalazło się w nim ok. 22 tys. Żydów z całego powiatu przemyskiego. Niemcy powołali Judenrat, na którego czele postawili Rephana, po nim Hermana Goldmana i wreszcie dr Ignacego Duldiga. Zgodnie z rozporządzeniem z 10 listopada 1942 r. w dystrykcie krakowskim wyznaczono pięć gett zbiorczych. Jedno z nich było w Przemyślu.

Po jego zamknięciu, dokonano deportacji ponad 10 tys. Żydów, których 27 lipca, 31 lipca i 3 sierpnia wywieziono do Bełżca. W czasie tej akcji rozstrzelano w lesie w Grochowcach kilkaset kobiet, starców i dzieci. 17 listopada 1942 r. do obozu w Bełżcu wywieziono kolejne 3,5 tys. Żydów. 18 listopada 1942 r. nakazano wszystkim Żydom z powiatu przemyskiego, mieszkającym jeszcze poza gettem, przeniesienie się do dzielnicy zamkniętej w Przemyślu. Na początku września 1943 r. ponad 3 tys. Żydów wywieziono do obozu w Oświęcimiu, a kilkuset do obozu w Szebniach. Natomiast 11 września 1943 r. aż 1580 osób rozstrzelano na podwórzu szkoły przy ul. Kopernika[4.2].

Ostateczna likwidacja getta nastąpiła w październiku 1943 r. oraz w lutym 1944 r. Żydów wywieziono do obozów w Szebniach, Stalowej Woli, Rzeszowie i Płaszowie. Szczególnym okrucieństwem odznaczał się ostatni niemiecki komendant przemyskiego getta Josef Schwammberger, który osobiście zastrzelił co najmniej 110 Żydów. 20 maja 1944 r. policja ukraińska w Przemyślu zamordowała 23 Żydów odkrytych w Mylnowie[4.3]. 27 maja 1944 r. gestapo zamordowało 27 Żydów, których kryjówkę odkryto w lesie w okolicach Krasiczyna. Zamordowano także pomagającą im polską rodzinę Kurpielów.

Dzięki pomocy udzielonej Żydom przez ludność polską i ukraińską, a także zgromadzenia zakonne, w Przemyślu i okolicznych miejscowościach przeżyło Zagładę ok. 500 Żydów. Siostry Podgórskie przechowały 13 Żydów. Aniela Szarkiewicz uratowała dwoje żydowskich dzieci.

Pokaż przypisy

Ukryj przypisy

[4.1] Jones E., Żydzi Lwowa w okresie okupacji 1939–1945, Łódź 1999, s. 175.

[4.2] Gross J. T., Strach, Kraków 2008, s. 27: „W Przemyślu zapisał się w pamięci prześladowanych Józef Kiejdasz, volksdeutsch z Poznańskiego: władze policyjne, znając jego nastawienie przeciw Żydom, oddały mu specjalną funkcję masowego mordowania starszych i chorych w czasie pierwszej akcji. Egzekucja ta odbywała się w getcie przemyskim na pl. Mikołaja, dokąd przez cały dzień doprowadzano ofiary, a Kiejdasz bez przerwy strzelał”.

[4.3] Motyka G., Tak było w Bieszczadach, Warszawa 1999.

Administrator dołożył wszelkich możliwych starań, aby prezentowane treści były prawdziwe i aktualne oraz nie naruszały praw osób trzecich,w tym praw autorskich, jednak nie może tego zagwarantować. Dlatego błędne informacje na stronie internetowej nie mogą być podstawą roszczeń. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości prosimy o kontakt na adres: sztetl@polin.pl

Galeria

Więcej