Drukuj | A A A | Zgłoś problem | 86 375 177 zn. | 84225 zdjęcia | 781 wideo | 116 audio | 1922 miejscowości

ARTYKUŁ ZWERYFIKOWANY

W 1777 r. Żydzi przemyscy płacili 2418 zł podatku tolerancyjnego, najwięcej ze wszystkich miast na terenie obecnego województwa podkarpackiego. W 1785 r. mieszkało ich tu 1750 – 27% ogółu mieszkańców. W XVIII w. rabini przemyscy pochodzili początkowo z rodziny Teuminów, później zaś ze Szmujłowiczów. Pod koniec tegoż wieku posiadali w mieście 95 domów na ogólną liczbę 286[2.1]. Gmina żydowska dysponowała także łaźnią i szpitalem, czyli domem ubogich.

W 1869 r. na terenie gminy przemyskiej mieszkało 5962 Żydów. Były w niej 4 synagogi, 3 rabinów, 2 cmentarze i szkoła oraz dwa bractwa charytatywne. W 1865 r. z fundacji Abrahama Mojżesza Sartera powstała żydowska dwuklasowa szkoła męska z polskim językiem wykładowym. W 1875 r. uczęszczało do niej 140 uczniów. Stowarzyszenie Agudas Achim prowadziło szkołę wieczorową rękodzielniczą, w której w 1883 r. uczyło się 170 uczniów. W 1894 r. Awigdor Marmelstein ufundował pięcioklasową szkołę hebrajską dla chłopców, noszącą nazwę Tikwath Israel (Nadzieja Izraela).

W 1886 r. Mojżesz Scheinbach ufundował synagogę (przy obecnej ul. Jagiellońskiej), zbudowaną według projektu Marcelego Pileckiego w stylu eklektyczno-mauretańskim. Oddana do użytku w 1890 r., szczyciła się pięknymi witrażami i była uznawana za jedną z najpiękniejszych w Polsce. W dwa lata później rozpoczęto budowę synagogi na Zasaniu, którą otwarto dopiero w 1909 r. W 1905 r. zbudowano kolejną synagogę przy ul. Słowackiego, także w stylu mauretańskim, wedle projektu Stanisława Majerskiego.

W 1875 r. założono pierwszą organizację syjonistyczną pod nazwą Iszuw Palestyński. W 1884 r. zwolennicy cadyka z Bełza zainicjowali stowarzyszenie Machzyke Hadas, a w 1893 r. rozpoczął działalność oddział partii Chibat Syjon. W 1905 r. w środowisku robotników powstała komórka Żydowskiej Partii Socjalno-Demokratycznej, natomiast w 1906 r. rozpoczęła działalność partia Poalej Syjon. W 1910 r. zorganizowano Żydowski Klub Dramatyczny, a w 1918 r. – Żydowskie Towarzystwo Muzyczno-Dramatyczne Juwal. Pod koniec XIX w. Żydzi posiadali w mieście trzy instytucje finansowe: Stowarzyszenie Bankowe, założone w 1882 r., na którego czele stanął Juliusz Reiniger; Towarzystwo Żyrowe i Kredytowe, działające od 1890 r., z prezesem Maurycym Krugiem oraz Towarzystwo Zaliczkowe Kupieckie, powołane w 1895 r., któremu prezesował Simon Bernstein.

W 1890 r. do gminy żydowskiej w Przemyślu należało 110 miejscowości. W 1900 r. żyło w niej 17 321 Żydów. Była to najliczniejsza gmina żydowska na terenie obecnego województwa podkarpackiego, piąta w całej Galicji. Posiadała m.in. trzy szkoły religijne, jedną szkołę 1 świecką, 4 fundacje, kasę chorych i szpital. Działała tu m.in. żydowska Kuchnia Ludowa oraz siedmioklasowa męska szkoła żydowska Jesoda ha-Tora. W 1902 r. założono Żydowski Uniwersytet Ludowy Toybenhala, zaś w 1912 r. powstało koło Towarzystwa Szkoły Ludowej im. Bernarda Goldmana, które prowadziło m.in. kursy języka polskiego, wypożyczalnię książek i czytelnię czasopism.

W początkach XIX w. było tutaj także liczące się środowisko chasydzkie, zapoczątkowane przez działalność cadyka Mendla z Przemyśla. W mieście urodził się Mosze Teitelbaum (1754–1841), późniejszy słynny cadyk w Ujhely na Górnych Węgrzech (ob. Słowacja), założyciel dynastii cadyków. Miejscowym chasydom przewodzili cadykowie: Mejer Frenkiel, a po nim jego syn Cwi Hirsz, następnie Menachem Mendel, Jecheskiel Szraga Halberstam z Sieniawy, Abraham Jehoszua Heszl Koreach, a po 1860 r. Josef Mosze Teicher, który przeniósł się tu z Żołyni. W 1919 r. w Przemyślu osiedlił się cadyk Jozue Szapiro z Rybotycz, syn Cwi Elimelecha z Błażowej, który założył dom modlitwy przy ulicy Kopernika. W okresie międzywojennym przemyskim chasydom sadogórskim przewodził cadyk Mordechaj Szalom Josef Friedmann (1897–1969), potomek Dow Bera, od 1939 r. rezydujący w Tel Awiwie. Wpływy mieli także chasydzi z Bełza. Cadyk bełski Aron Rokeach (1880–1957) w okresie międzywojennym wspierał materialnie Stowarzyszenie Szkoły Izraelickiej Bejt Talmud w Przemyślu.

Pokaż przypisy

Ukryj przypisy

[2.1] Motylewicz J., Żydzi w miastach ziemi przemyskiej i sanockiej w drugiej połowie XVII i w XVIII w., [w:] Żydzi w Małopolsce, Przemyśl 1991, s. 122.

Administrator dołożył wszelkich możliwych starań, aby prezentowane treści były prawdziwe i aktualne oraz nie naruszały praw osób trzecich,w tym praw autorskich, jednak nie może tego zagwarantować. Dlatego błędne informacje na stronie internetowej nie mogą być podstawą roszczeń. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości prosimy o kontakt na adres: sztetl@polin.pl

Galeria

Więcej