Historia
Społeczność żydowska przed 1989 – Polska / lubelskie
Pierwsze wzmianki dotyczące obecności Żydów w Lublinie pochodzą z czasów panowania Kazimierza Wielkiego. Według nieudokumentowanych przekazów, władca ten w 1336 r. nadał miejscowej społeczności żydowskiej pierwsze przywileje[1.1]. Znajdujące swoje potwierdzenie w źródłach historycznych informacje o poszczególnych osobach należących do gminy żydowskiej pochodzą jednak dopiero z drugiej połowy XV wieku. Na podstawie zachowanych materiałów nie można jednoznacznie stwierdzić, gdzie dokładnie zamieszkiwała ówczesna wspólnota żydowska w Lublinie, ani gdzie miała ona swój cmentarz i synagogę[1.2].
W 1453 r. król Kazimierz Jagiellończyk nadał Żydom w Lublinie przywilej swobodnego handlu, co dało podstawy do dynamicznego rozwoju społeczności żydowskiej w Lublinie na przełomie XVI–XVII wieku. Przywoływany w źródłach historycznych fakt, iż w 1475 r. osiadł w Lublinie rabin Jakub z Trydentu, może wskazywać, iż w owym czasie istniała tu już dobrze zorganizowana gmina żydowska[1.3].
Szeroko udokumentowane osadnictwo żydowskie w Lublinie miało miejsce w XVI wieku, zaś dynamiczny rozwój tutejszej gminy podyktowany był względami natury ekonomicznej. Korzystne położenie Lublina na przecięciu wielu szlaków handlowych, zachęcało wielu żydowskich kupców do prowadzenia na tym terenie działalności gospodarczej. Aktywność ta doprowadziła wkrótce do konfliktu z chrześcijańskimi mieszkańcami miasta, czego skutkiem było zalecenie królewskie z 1518 r., nakazujące ograniczenie handlu żydowskiego w mieście[1.4].
Żydzi osiedlali się na Podzamczu, w północnej i północno-wschodniej części wzgórza zamkowego, gdyż otrzymany przez lubelskich mieszczan od króla w 1535 r. de non tolerandis Judaeis uniemożliwiał im stałe zamieszkiwanie w obrębie murów miejskich[1.5]. Ograniczenie to przyniosło się z jednej strony na dynamiczny rozwój dzielnicy żydowskiej na Podzamczu, przyczyniając się jednocześnie do trwającej aż do 1862 r., separacji żydowskiej części miasta od części chrześcijańskiej.
Lubelska gmina stała się szybko jedną z największych gmin w Polsce. Przywileje królewskie, m.in. przywilej Zygmunta Starego z 1523 r.[1.6], zrównujący gminę żydowską w prawach z innymi gminami w Polsce, a także przywilej z 1556 r., potwierdzający wewnętrzną autonomię jurysdykcyjną i administracyjną gminy[1.7] oraz inne unormowania prawne przyczyniały się do rozwoju żydowskiego handlu i rzemiosła, a to wzbogacało kahał, który stał się w tym okresie trzecim, co do znaczenia i zasobności w Królestwie Polskim, po kahale krakowskim i lwowskim.
Wiek XVI to okres prosperity i dynamicznego rozwoju lubelskiej gminy, liczącej ok. 1550 r. 840 osób. W 1518 r. w mieście założona została znana w całej Europie jesziwa. Jej twórcą był słynny rabin i uczony Salomon Szachna, syn faktora królewskiego Josko Szachnowicza. Formalne otwarcie budynku jesziwy, wzniesionego na mocy przywileju królewskiego z 1567 r., miało miejsce już po śmierci Szachny[1.8]. Pierwszym rektorem uczelni został wybitny uczony Salomon Luria, zwany Maharszalem[1.9]. W późniejszych latach rektorami uczelni byli m.in.: Mordechaj Jaffe czy Meir ben Gedalia. W 1547 roku, w Lublinie powstała drukarnia hebrajska, jedna z pierwszych na ziemiach polskich, po Oleśnicy i Krakowie. Największą sławę zyskała jednak drukarnia założona w 1578 roku przez Kalonimusa Joffe, w której wydawano na wysokim poziomie edytorskim setki dzieł hebrajskiej literatury religijnej[1.10].
Pokaż przypisy
Ukryj przypisy
[1.1] A. Kopciowski, Zarys dziejów Żydów w Lublinie [w:] J. Zętar, E. Żurek, S. Żurek (red.), Żydzi w Lublinie – Żydzi we Lwowie. Miejsca – Pamięć – Współczesność, Lublin 2006, s. 13.
[1.2] M. Bałaban, Żydowskie miasto w Lublinie, Lublin 1991, s. 11.
[1.3] T. Radzik, Żyli z nami, [w:] T. Radzik, A. Wituski (red.), Lublin w dziejach i kulturze Polski, Lublin 1997, s. 260.
[1.4] A. i R. Kuwałkowie, Żydzi i chrześcijanie w Lublinie w XVI i XVII wieku [w:] T. Radzik (red.), Żydzi w Lublinie. Materiały do dziejów społeczności żydowskiej Lublina, t. 2, Lublin 1998, s. 12.
[1.5] A. Kopciowski, Zarys dziejów..., s. 14.
[1.6] M. Bałaban, Żydowskie miasto..., s. 11.
[1.7] R. Kuwałek, W. Wysok, Lublin – Jerozolima Królestwa Polskiego, Lublin 2001, s. 14-15.
[1.8] M. Bałaban, Żydowskie miasto..., s. 11.
[1.9] A. Winiarz, Lubelski ośrodek studiów talmudycznych w XVI wieku [w:] T. Radzik (red.), Żyli z nami..., s. 35-39.
[1.10] J. Zętar, Drukarnie hebrajskie w Lublinie, „Scriptrores” 2003 nr 27, s. 57.
Administrator dołożył wszelkich możliwych starań, aby prezentowane treści były prawdziwe i aktualne oraz nie naruszały praw osób trzecich,w tym praw autorskich, jednak nie może tego zagwarantować.Dlatego błędne informacje na stronie internetowej nie mogą być podstawą roszczeń. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości prosimy o kontakt na adres: sztetl@jewishmuseum.org.pl
