Nowy cmentarz żydowski w Lublinie (ul. Walecznych)
W momencie swego powstania w 1829 r. cmentarz ten znajdował się poza ówczesnymi granicami miasta. Od północy przylegał do niego żydowski cmentarz wojskowy, założony w 1918 r. W czasie II wojny światowej, obie nekropolie zostały zdewastowane przez Niemców, którzy użyli zabrane stąd macewy do utwardzenia tzw. Czarnej Drogi w obozie koncentracyjnym na Majdanku.
Po zakończeniu wojny z nowego kirkutu pozostał tylko pusty plac, fragment muru oraz dwa zniszczone ohele: - ohel zmarłego w 1933 roku rabina Meira Szapiro, twórcy lubelskiej jesziwy, - ohel zmarłego w 1888 r. cadyka Jehudy Lejba Eigera , wnuka słynnego Akiby Eigera z Poznania, ucznia Menachema Mendla z Kocka i Mordechaja Leinera z Izbicy; zmarłego w 1900 r. Cadoka Kohena syna Jakuba, ucznia Jehudy Lejba Eiger, który po śmierci swojego mistrza został przywódcą chasydów w Lublinie; zmarłego w 1914 roku cadyka Abrahama syna Judy Lejba Eigera; Izraela Noe syna Abrahama Eigera. Grobowiec Szapiro ma dziś jedynie znaczenie symboliczne, gdyż w 1958 r. prochy rabina zostały ekshumowane i przewiezione do Jerozolimy, na cmentarz Har Hamnochet. Na miejscu dawnego ohelu cadyka Eigera, w 1959 r. stanął nowy, znacznie skromniejszy obiekt.
Po zakończeniu wojny, ówczesne władze miasta wydały zezwolenie na budowę drogi przez środek cmentarza. W ten sposób obszar został podzielony na dwa place o powierzchni 3,5 ha każdy. Pod koniec lat 80-tych cmentarz objęła opieką Fundacja Sary i Manfreda Frenklów, zaś w 1989 r. nastąpiło wpisanie obiektu do rejestru zabytków.
Wydzielona część cmentarza jest cały czas czynna i używana przez lubelską gminę żydowską jako miejsce pochówków. Znajdują się na nim liczne zbiorowe mogiły z czasów II wojny światowej, ok. 50 współczesnych nagrobków oraz 2 pomniki poświęcone ofiarom hitleryzmu.
W 1991 r. ukończono na nowym cmentarzu prace renowacyjne (z funduszów Fundacji Sary i Manfreda Frenklów). Teren został ogrodzony, odbudowano ponownie zdewastowany ohel Eigerów, wzniesiono również budynek pełniący rolę izby pamięci i niewielkiej synagogi. Upamiętnia ona rodziny fundatorów – Bassów i Frenklów. Izbę Pamięci można zwiedzać codziennie. Klucz znajduje się u osób nadzorujących cmentarz (parter Mauzoleum)[1.1].
Wejście na cmentarz wiedzie przez bramę od strony ul. Walecznych. Na wprost wejścia znajduje się synagoga, pełniącą jednocześnie funkcję Izby Pamięci. Klucz do synagogi udostępnia dozorca mieszkający na zapleczu budynku. W ascetycznie urządzonym wnętrzu synagogi znajduje się pulpit oraz Aron ha-Kodesz z parochetem ufundowanym przez Or Nachayim z Bnei Brak w Izraelu. Synagoga mieści również wystawę poświęconą historii cmentarzy żydowskich Lublina, przygotowaną przez Roberta Kuwałka.
Ścieżka na tyłach synagogi wiedzie na wydzieloną część cmentarza. Za furtką, po prawej stronie przy ogrodzeniu złożono dziesiątki macew, zabranych przez Niemców z cmentarzy żydowskich Lublina w czasach II wojny światowej i odzyskanych po wyzwoleniu. Zwraca uwagę biały nagrobek, pochodzący z kwatery wojskowej urządzonej na cmentarzu przy ul. Walecznych podczas I wojny światowej.
Po drugiej stronie pustego dziś placu stoi fragment muru. Jest to zbiorowa mogiła 190 osób, zamordowanych przez Niemców w dniu 9 listopada 1942 r. podczas likwidacji getta szczątkowego na Majdanie Tatarskim. Ciała ofiar odnaleziono w latach osiemdziesiątych podczas prac budowlanych i po ekshumacji przeniesiono na teren cmentarza.
Kilkanaście metrów w bok znajdziemy mogiły żydowskich żołnierzy wojska polskiego poległych w latach 1939-1944 oraz jeńców z obozu pracy przymusowej przy ul. Lipowej 7. W tym miejscu po wyzwoleniu wzniesiono pomnik w kształcie macewy, z wyrytą na nim menorą. Umieszczona poniżej tablica wymienia nazwiska zidentyfikowanych ofiar. Prawdopodobnie tu pochowano Leona (właść. Lejba) Feldhendlera, jednego z przywódców buntu w obozie w Sobiborze, zabitego w Lublinie w 1945 r. Dokładna lokalizacja jego grobu jest dziś nieznana.
Ten sektor cmentarza współcześnie wykorzystywany jest do pochówków lubelskich Żydów. Pochowano tu między innymi Józefa Honiga, wieloletniego opiekuna cmentarza żydowskiego na Kalinowszczyźnie. W centralnej części wznosi się pomnik nawiązujący formą do menory, stojący nad zbiorowym grobem dzieci i ich opiekunek z żydowskiego sierocińca przy ul. Grodzkiej, rozstrzelanych przez nazistów w dniu 29 marca 1942 r. w dzielnicy Tatary. Zwłoki ekshumowano w 1947 roku.
Nieco dalej odnajdziemy niewielki budynek - ohel rabina Meira Szapiry, założyciela Jesziwy Mędrców Lublina. W 1954 r. zwłoki słynnego rabina przeniesiono na cmentarz Ha-Menuchot w Jerozolimie. Znajdujący się wewnątrz czarny pomnik to nagrobek dr Mojżesza Zajdmana, przywódcy lubelskiej Organizacji Syjonistycznej.
Pokaż przypisy
Ukryj przypisy
[1.1] A. Trzciński, Śladami zabytków kultury..., s. 12.
Administrator dołożył wszelkich możliwych starań, aby prezentowane treści były prawdziwe i aktualne oraz nie naruszały praw osób trzecich,w tym praw autorskich, jednak nie może tego zagwarantować.Dlatego błędne informacje na stronie internetowej nie mogą być podstawą roszczeń. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości prosimy o kontakt na adres: sztetl@jewishmuseum.org.pl
