Stary cmentarz żydowski w Lublinie (ul. Kalinowszczyzna)
Stary cmentarz żydowski znajduje się na zadrzewionym wzgórzu, zwanym Grodzisko, które do końca X wieku pełniło funkcje obronne.
Historia cmentarza sięga pierwszej połowy XVI w. Pomimo iż królewski dokument potwierdzający prawo użytkowania przez Żydów części wzgórza Grodzisko z przeznaczeniem na kirkut, pochodzi z 1555 r., daty tej nie można uznać datę założenia cmentarza. Fakt, iż najstarszy znany i istniejący do dziś nagrobek nosi datę 1541 r. wskazuje iż królewski dokument jedynie uprawomocniał faktyczny stan rzeczy[1.1]. Z czasem obszar grzebalny objął cały teren wzniesienia.
W pierwszej połowie XVII w. cmentarz otoczony został istniejącym do dziś murem. Przy okazji badań archeologicznych stwierdzono, że w XVII w. na całej powierzchni wzgórza utworzony został nasyp ziemny metrowej grubości, na którym dokonywane były kolejne pochówki. [1.2].
Cmentarz był w przeszłości wielokrotnie dewastowany. W połowie XIX w. został zdewastowany przez wojska stacjonujące w pobliskim klasztorze franciszkanów. Poważnym zniszczeniom uległ w czasie II wojny światowej, ze względu na strategiczne walory wzgórza Grodzisko. Zniszczeniu uległo wówczas ok. 200 nagrobków[1.3]. Nadal widoczne są resztki obwarowań ziemnych i leje po bombach.
Z ogromnej ilości nagrobków, które ciasno ustawione były na całej powierzchni wzgórza, do dziś zachowało się ok. 60 macew. Część macew została wykorzystana przez Niemców do utwardzania dróg i placów, część uległa zniszczeniu w okresie powojennym, jednakże nadal można tam zobaczyć wiele nagrobków postaci szczególnie zasłużonych dla lubelskiej społeczności żydowskiej.
W latach 1968, 1974 i 1976 na cmentarzu prowadzono badania archeologiczne, zmierzające do odnalezienia starego grodziska. W ich trakcie w grobach odnaleziono deski, używane zamiast trumien do obramowania ciała przed zasypaniem. Archeolodzy stwierdzili też obecność skorupek ceramicznych, które przez setki lat wyznawcy judaizmu kładli na oczach zmarłych. Zwyczaj ten wywodzi się z Talmudu, który mówi: "Każdy człowiek ma za życia zawiść w oczach. Wzrokiem zazdrości i pożąda. Nic, nawet po śmierci, nie jest w stanie uspokoić oczu. Trzeba zatem, by zmarły wyzbył się doczesnych pragnień, a tylko wtedy kończą się nasze pragnienia, gdy się oczy zakryje". Odnaleziono także kłódki, tradycyjnie wkładane do grobu jako symbol jego zamknięcia. Paweł Fijałkowski w swym opracowaniu "Obrządek pogrzebowy Żydów polskich w świetle badań archeologicznych" (Biuletyn ŻIH, nr 3/151, VII-IX 1989 r.) opisuje jeszcze jeden z powodów takiego postępowania: "W Wyszogrodzie kładziono zmarłemu kłódkę na usta, by "nie mówił". Dokładniejszą interpretację uzyskałem w Sochaczewie. Kładąc kłódkę do grobu chciano, by zmarły "na tamtym świecie nie mówił, co się tutaj dzieje", przy czym kładziono ją nie dosłownie na usta, lecz na deskę wierzchnią, na wysokości ust. W Przemyślu kładziono zmarłemu kłódkę po to, "by nie mówił złych rzeczy". Przy zwłokach znaleziono też monety, między innymi: denar krzyżowy datowany na XI wiek, tymf Jana Kazimierza z 1666 r., trzy grosze Leopolda z 1697 r., zatartą monetę austriacką z XVIII wieku, dwie monety 1/24 talara z lat 1780 i 1782, zatartą monetę o wartości prawdopodobnie 1/24 talara Fryderyka Wielkiego[1.4].
Po zakończeniu wojny, ówczesne władze komunistyczne miasta całkowicie zaniedbały nekropolię. Naprawę muru otaczającego cmentarz przeprowadzili w latach 1944-1945 nieliczni lubelscy Żydzi powracający do wyzwolonego Lublina[1.5]. Dopiero w latach 80-tych Towarzystwo Opieki nad Pamiątkami Kultury Żydowskiej w Lublinie przeprowadziło prace porządkowe i wnikliwą inwentaryzację cmentarza. W okresie 1988–1991 doszło do kilkukrotnych aktów wandalizmu, w których zostało zniszczonych 40 nagrobków.
Pokaż przypisy
Ukryj przypisy
[1.1] A. Trzciński, Wartości historyczne, religijne i artystyczne starego cmentarza żydowskiego w Lublinie, [w:] W. Hawryluk, G. Linkowski (red.), Żydzi Lubelscy. Materiały z sesji poświęconej Żydom lubelskim (Lublin, 14-16 grudnia 1994 r.), Lublin 1996, s. 89-90.
[1.2] A. Trzciński, Wartości historyczne..., s. 90.
[1.3] A. Trzciński, Wartości historyczne..., s. 91.
[1.4] Paweł Fijałkowski "Obrządek pogrzebowy Żydów polskich w świetle badań archeologicznych" w: Biuletyn ŻIH, nr 3/151, VII-IX 1989 r.
[1.5] Nachman Blumental "Lublin po drugiej wojnie światowej", [w]: "Tam był kiedyś mój dom... Księgi pamięci gmin żydowskich", Lublin 2009, str. 455
Administrator dołożył wszelkich możliwych starań, aby prezentowane treści były prawdziwe i aktualne oraz nie naruszały praw osób trzecich,w tym praw autorskich, jednak nie może tego zagwarantować.Dlatego błędne informacje na stronie internetowej nie mogą być podstawą roszczeń. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości prosimy o kontakt na adres: sztetl@jewishmuseum.org.pl
