Historia
Społeczność żydowska przed 1989 – Polska / małopolskie
Pierwsi Żydzi zamieszkali w Koszycach w latach 80-tych XVIII w. W 1827 r. było tu 24 Żydów, co stanowiło 4% ludności. W I poł. XIX w. Żydzi mieli zakaz osiedlania się w Koszycach, ze względu na bliskość strefy przygranicznej. Sytuacja ta zmieniła się dopiero w 1862 r.; w kolejnych latach zanotowano napływ do miasta wyznawców judaizmu[1.1].
Organizacja gminy przypada na koniec XIX w., kiedy założono dom modlitwy, mykwę, cmentarz i cheder. Rzeźnia mieściła się w budynku tzw. szlachthauzu przy obecnej ulicy Krótkiej nad strumykiem Goczałka. W 1889 r. rabinem był Mordka Icek Moszek Staszewski z pensją 250 rb. Od 1906 r. funkcję tą pełnił Chaim Majer Cynamon.
W poł. XIX w. rodzina Kupczyków nabyła majątek położony 2 km od Koszyc. Po zakończeniu I wojny światowej, pod koniec lat 20-tych XX w., większość ziemi w Polsce zostało rozdzielone pomiędzy polskich chłopów. Rodzinie Kupczyków pozostawiono około 100 akrów ziemi i młyn na brzegu rzeki Szreniawy. Po wojnie trzy żydowskie rodziny: Friedrich, Blatt i Sercez, zakupiły to gospodarstwo z przeznaczeniem na miejsce wypoczynku. Podczas nieobecności właścicieli gospodarstwem opiekowała się żydowska rodzina z Koszyc.
W okresie międzywojennym Koszyce były osadą miejską w gminie Filipowice, w powiecie pińczowskim. W 1921 r. żyło tu 678 Żydów, co stanowiło 46% ogółu mieszkańców.
W 1919 r. zaczęto ściągać podatki od koszyckich kupców, rzemieślników i rolników. Przy tych działaniach oparto się na ich udokumentowanych miesięcznych obrotach gotówkowych[1.2] (w markach):
- Sulima Fink 25 000
- Ajdla Chęcińska 30 000
- Szymon Gertler 25 000
- Abram Klajnsztajn 50 000
- Abiś Lewensztajn 50 000
- Bencjan Lutas 50 000
- Szmul Łazenga 15 000
- Zelman Obarzański 50 000
- Mordka Nowotny 50 000
- Bronisław Pęczalski 5 000
- Moszek Rafałowicz 300 000
- Abram Srebrnik 50 000
- Szlama Zyngier 10 000
- Pejtach Zigmunt 30 000
- Gerszon Frydlewicz 25 000
- Lejzor Frydlewicz 100 000
- Nachman Bodensztajn 50 000Abram Wajstrot 50 000
- Młyn w Koszycach 200 000
Sytuacja gospodarcza w Koszycach była więc dobra. Handel rozwijał się, funkcjonowały dziesiątki sklepów sprzedających przeróżne produkty. Istniał Związek Kupców Żydowskich oraz Bank Spółdzielczy, którego założycielami oraz kierownikami byli Abiś Lewensztajn, Jakub Kamieński i Mendel Silberberg, a członkami banku - wszyscy Żydzi koszyccy. Do większych firm należących do Żydów zaliczano: pracownię bieliźniarską Sz. Głodnego, zakład wyrobu dachówek H. Gendzla, mleczarnię: L. Faktora i Ch. D. Lewenberga, młyn E. Kurlanda, zakłady szewskie: N. Lewenberga, M. Ptasznika, I. Rajcha oraz J. Żelaznego, rozlewnię wody sodowej A. Bendego. Bławatami handlowali: A. Klajsztajn, A. Lewensztajn, Sz. Muncberg, C. Orbach, A. Strauch, Ch. Szmulewicz, A. Wajtraub, A. Strauch; drewnem J. Najberg; obuwiem M. Zilberberg; piekarnie prowadzili: S. Birenbaum, L. Lewenberg, M. Wajnsztajn; piwem handlował I. Kleinhaut; skórami: N. Bodensztajn, B. Chęciński; artykułami spożywczymi: S. Chęciński, G. Czapnik, S. Fink, H. Gendzel, A. Jochenek, S. Łazynger, Z. Obarzański, H. Spokojny, I. Spokojny, A. Srebrnik, M. Zajdner, W. Zielonedrzewo; alkoholem: R. Klajnhaut, T. Najberg; wyrobami tytoniowymi: M. Fajman, Z. Obarzański, A. Srebnik; żelazem M. Rafałowicz[1.3]. Prawo obrotu czekami PKO miał Zarząd gminy żydowskiej, Bank Ludowy, Icek Genzel i Ignacy Kleinhaut[1.4].
W środę wieczorem żydowscy właściciele sklepów i rzemieślnicy udawali się furmankami do Krakowa w celu uzupełnienia zapasów. Niektórzy kupcy jeździli na wieś, aby zaopatrzyć się w produkty rolne. Mały warsztat dziewiarski przekształcono w fabrykę, która zapewniała miejsce pracy wielu młodym Żydom.
Cała branża piwna była także w rękach żydowskich, a jedyny bar w Koszycach tętnił życiem głównie w dzień targowy.
Do koszyckiej gminy żydowskiej należeli Żydzi z Koszyc i Kazimierzy Wielkiej. Po wyborach 1924 r. w Zarządzie gminy znaleźli się: Zelmer Czapnik, Baruch Redlich, Lejbuś Obarzański, Mordka Redich, Nachman Bodensztajn, Izrael Osełka, Szmul Rozenek, Eliasz Jakubowic[1.5]. Na przewodniczącego wybrano N. Bodensztajna.
Pokaż przypisy
Ukryj przypisy
[1.1] A. Bienias, St. M. Przybyszewski, Koszyce 1374-1994, Koszyce 1994, s. 47.
[1.2] A. Bienias, St. M. Przybyszewski, Koszyce 1374-1994, Koszyce 1994, s. 56-57.
[1.3] Księga Adresowa Polski (wraz z W.M. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa, Warszawa 1930 , s. 231, 232
[1.4] Spis uczestników obrotu czekowego P.K.O., Warszawa 1933, s. 384
[1.5] APK, UWK I, sygn. 1511, k. 33
Administrator dołożył wszelkich możliwych starań, aby prezentowane treści były prawdziwe i aktualne oraz nie naruszały praw osób trzecich,w tym praw autorskich, jednak nie może tego zagwarantować.Dlatego błędne informacje na stronie internetowej nie mogą być podstawą roszczeń. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości prosimy o kontakt na adres: sztetl@jewishmuseum.org.pl
