Drukuj | A A A | Zgłoś problem | 81 265 825 zn. | 95329 zdjęcia | 878 wideo | 118 audio | 1886 miejscowości

Już w XIV wieku w Kołobrzegu istniała ulica Żydowska (obecnie Brzozowa), zlokalizowana pomiędzy ulicą Chlebną i Rybacką (obecnie ulica Narutowicza i Gierczak). Żydzi stanowili ludność napływową, przybywającą do Kołobrzegu w związku z rozbudową miasta i jego charakterem handlowym, kupieckim[1.1].
W XV wieku w Kołobrzegu zaczęły nasilać się postawy antysemickie. Żydzi, którzy nie przeszli na wiarę chrześcijańską, musieli opuścić miasto. Zakaz osadnictwa Żydów obowiązywał do tzw. reform Steina w państwie Pruskim przeprowadzonych w latach 1807/1808. Wzmianka o ochrzczeniu Żyda w Kołobrzegu pochodzi z 1460 roku. Nie był to odosobniony przypadek[1.2].
Żydzi zaczęli ponownie osiedlać się w Kołobrzegu w XIX wieku. W 1812 roku powstał cmentarz żydowski przy zbiegu obecnej ulicy Zdrojowej i Mickiewicza. Był czynny do końca XIX wieku, kiedy to otwarto nowy cmentarz dla Żydów przy obecnej ulicy Koszalińskiej (tam, gdzie obecnie znajduje się stacja redukcyjno-pomiarowa gazu)[1.3].
Około 1864 roku w mieście uruchomiono synagogę. Na ten cel została zaadoptowana kamieniczka mieszczańska przy obecnej ulicy Budowlanej, w której dotychczas mieścił się urząd pocztowy. Elewacja frontowa składała się z dwuskrzydłowych drewnianych drzwi, do których prowadziły schodki, trzech półkoliście zamkniętych okien neogotyckich i przeszklonej rozety w części szczytowej wg szkicu z epoki (na zdjęciu sprzed 1945 szczyt kamienicy zakończony jest tympanonem)[1.4].
W związku z nowym, uzdrowiskowym charakterem miasta, 28 lipca 1874 roku został otwarty Żydowski Szpital Uzdrowiskowy (Jüdisches Kurhospital). Znajdował się on przy obecnej ulicy Portowej 14/15. Budowę obiektu sfinansowano ze składek niemieckich gmin żydowskich. Statut szpitala stanowił „bezpłatne świadczenie usług leczniczych w zakresie kąpieli solankowych i morskich potrzebującym takiej kuracji biednym Żydom z terenu Niemiec”. W szpitalu pracowały siostry z Towarzystwa Żydowskich Pielęgniarek z Berlina. Obiekt został zastąpiony przez nowy w maju 1899 roku. Posiadał 40 pokoi i 100 łóżek, a także synagogę domową, jadalnię, czytelnię, gabinety lekarskie i zabiegowe, etc[1.5].
Pod dojściu do władzy Adolfa Hitlera, dla ludności żydowskiej w Kołobrzegu nastały ciężkie czasy. 2 lutego 1933 roku ukazała się nowa gazeta, pt. „Kolberger Beobachter”, która była organem miejscowej komórki NSDAP. Jedną z ważniejszych informacji w pierwszym numerze była lista sklepów prowadzonych przez Żydów, w których prawdziwy Niemiec nie powinien robić zakupów. Już miesiąc po zmianie kursu politycznego w Niemczech, 1 kwietnia 1933 roku przeprowadzili bojkot antyżydowski. Towarzyszyła temu szeroko zakrojona kampania propagandowa przesycona nienawiścią do Żydów i ośmieszająca Niemców, którzy zaopatrywali się w sklepach żydowskich bądź korzystali z usług Żydów: lekarzy, prawników czy rzemieślników.
Podobnie jak w całej III Rzeszy, tak i w Kołobrzegu, po wprowadzeniu tzw. ustaw norymberskich „o ochronie krwi i honoru niemieckiego” oraz „o obywatelstwie niemieckim”, rozpoczęła się akcja urzędowego określania pochodzenia aryjskiego. Nasiliły się prześladowania mieszkańców pochodzenia żydowskiego – nie miały znaczenia zasługi i pozycja społeczna, półżydzi i ćwierćżydzi byli wykluczani ze społeczeństwa. Po koniec 1935 roku Żydzi stracili pracę we wszystkich lecznicach, zarówno państwowych jak i prywatnych.
Noc z 9/10 listopada 1938, która przeszła do historii pod nazwą „kryształowej nocy”, miała swój scenariusz również w Kołobrzegu. Specjalnie sformowane bojówki zaatakowały synagogę przy ulicy Budowlanej. Próba podpalenia ni powiodła się, także dzięki postawie Hansa Wolffa – właściciela młyna, który chciał zapobiec rozprzestrzenieniu się ognia na swój majątek. Synagoga została jedna zdemolowana i zamknięta. Bojówki hitlerowskie podpaliły jednak sanatorium żydowskie, które niemal doszczętnie spłonęło. Celem ataku stała się również kaplica cmentarna na cmentarzu żydowskim przy obecnej ulicy Koszalińskiej. Obiekt przejęli żołnierze i przekształcili go w stajnię. Ponadto zdemolowaniu uległo 27 sklepów żydowskich. Po koniec 1938 roku wydano nową księgę adresową na rok 1939, w których Żydzi posiadali nowe imiona: mężczyźni Israel, kobiety Sara. Stosowne wpisy zostały dokonane w księgach kołobrzeskiego Urzędu Stanu Cywilnego i zachowały się po dziś dzień. Dodatkowo, zakazano Żydom przebywania w teatrze, kinach i salach koncertowych. Na początku 1939 roku Żydom odebrano prawa jazdy, a dzieci Żydów otrzymały urzędowy zakaz uczęszczania do szkół niemieckich[1.1].
Wszystkie szykany zmierzały do zmuszenia Żydów do opuszczenia miasta i III Rzeszy. Ponieważ Żydzi zostali wyjęci spod prawa i odebrano im paszporty, wyjazd z kraju był możliwy tylko za zrzeczeniem się majątku na rzecz III Rzeszy lub wpłata finansowa za pozwolenie na wyjazd. Ważni kołobrzescy Żydzi nie wybrali tej drogi uwolnienia się spod nazistowskich represji, które traktowali jako przejściowe. Jak pisze Hieronim Kroczyński: „wierzyli, że Niemcy są narodem kulturalnym i przy ich wysokiej pozycji społecznej nic tragicznego nie może im się stać”[1.3].
W 1940 roku władze nazistowskie uznały „problem żydowski” w Kołobrzegu za „definitywnie zakończony”. Żydzi z miasta zostali wywiezieni do gett w okolicach Lublina i tam zamordowani.
Po zakończeniu walk o Kołobrzeg w marcu 1945 roku i ustabilizowaniu sytuacji politycznej na Ziemiach Północnych i Zachodnich, do miasta zaczęła przybywać ludność napływowa. W większości byli to katolicy, mniejszą część społeczeństwa stanowili grekokatolicy i Żydzi[1.8]. Brakuje wzmianek o zorganizowanej działalności tej społeczności na terenie Kołobrzegu. Religijność Żydów nie była w Kołobrzegu specjalnie uzewnętrzniana, nawet po 1989 roku.

Pokaż przypisy

Ukryj przypisy

[1.1] T. Gasztold, H. Kroczyński, H. Rybicki: Kołobrzeg, zarys dziejów. Poznań 1979.

[1.2] Dzieje Kołobrzegu (X-XX wiek). H. Lesiński (Red.). Poznań 1965.

[1.3] H. Kroczyński: Kronika Kołobrzegu. Kołobrzeg. 2005.

[1.4] Tamże.

[1.5] H. Kroczyński: Dawny Kołobrzeg. Kołobrzeg 1997/

[1.6] T. Gasztold, H. Kroczyński, H. Rybicki: Kołobrzeg, zarys dziejów. Poznań 1979.

[1.7] H. Kroczyński: Kronika Kołobrzegu. Kołobrzeg. 2005.

[1.8] R. Dziemba: Kościół katolicki w Kołobrzegu na tle przemian społeczno-politycznych w latach 1945-1990. Kołobrzeg 2006.

Administrator dołożył wszelkich możliwych starań, aby prezentowane treści były prawdziwe i aktualne oraz nie naruszały praw osób trzecich,w tym praw autorskich, jednak nie może tego zagwarantować.Dlatego błędne informacje na stronie internetowej nie mogą być podstawą roszczeń. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości prosimy o kontakt na adres: sztetl@jewishmuseum.org.pl

Galeria