Drukuj | A A A | Zgłoś problem | 86 166 391 zn. | 84136 zdjęcia | 738 wideo | 116 audio | 1920 miejscowości

ARTYKUŁ ZWERYFIKOWANY

Osadnictwo żydowskie w królewskim mieście Kazimierzu sięga prawdopodobnie czasów wczesnośredniowiecznych, być może nawet początku XI wieku[1.1]. Niektórzy badacze uważają, że już za czasów panowania króla Kazimierza Wielkiego (1333–1370) istniała tu gmina żydowska. Jednakże najstarsze zachowane wzmianki źródłowe o Żydach mieszkających w Kazimierzu Dolnym pochodzą dopiero z 1406 roku[1.2].

Historycznie potwierdzenie istnienia kazimierskiej gminy wyznaniowej odnajdziemy w rejestrze osiedli żydowskich z 1507 roku. Jednak bez względu na to, czy powstała ona dopiero na początku XVI w., czy też nieco wcześniej, kazimierską gminę należy uznać za jedną z najstarszych na Lubelszczyźnie, obok Lublina, Chełma i Szczebrzeszyna.

Pojawienie się Żydów w Kazimierzu wcześniej niż w innych miastach, należy wiązać z korzystnym położeniem ośrodka na skrzyżowaniu szlaków handlowych, przy uczęszczanej przez kupców przeprawie przez Wisłę, a także ze szczególną rolą miasta w handlu i spławianiu zboża do Gdańska.

W 1507 r. Żydzi kazimierscy opłacali wspólnie z gminą lubelską podatek koronacyjny. Wiadomo, że w 1531 r. w Kazimierzu opodatkowanych było ok. 310 mieszkańców, w tym blisko 50 Żydów[1.3]. W latach 70. XVI w. część Żydów z Kazimierza poszukując nowych miejsc osiedlenia przenosiła się do zakładanych wówczas przez rodzinę Firlejów miast: Janowca i Lubartowa.

Obecność i działalność społeczności żydowskiej w mieście w XVI, XVII i XVIII w. regulowało szereg dokumentów zezwalających zarówno na osiedlanie się i na budowanie domów, jak też dokumentów zezwalających bądź też ograniczających prawa do warzenia i szynkowania trunków oraz handlu określonymi towarami. Żydzi w Kazimierzu, podobnie jak w niektórych innych miastach mogli „przystępować do prawa miejskiego”, czyli zostawać pełnoprawnymi obywatelami, jednakże wiązało się to z wysoką opłatą, na którą stać było nielicznych członków społeczności żydowskiej.

Dzielnica żydowska w Kazimierzu zwana Na Tyłach, rozwijała się wokół odrębnego placu targowego (Małego Rynku) oraz wzdłuż ulicy Lubelskiej, rozciągając się na południowy wschód od rynku głównego. Jej zabudowa – inaczej niż w części chrześcijańskiej – miała w głównej mierze charakter drewniany. Prawdopodobnie ok. poł. XVI w. powstała w Kazimierzu pierwsza drewniana bożnica, która w 1567 r. spłonęła w czasie pożaru.

Pomiędzy Żydami kazimierskimi a mieszkającą w miasteczku ludnością chrześcijańską dochodziło niejednokrotnie do poważnych konfliktów, z których większość rozgrywała się na tle ekonomicznym. W 1563 r. król Zygmunt August pozwał Żydów kazimierskich z powództwa władz miejskich o bezprawne korzystanie z prawa propinacji. Spory te łagodzono niekiedy zawierając ugody, ograniczające przywileje Żydów w jednej dziedzinie gospodarki, ale rozszerzające je w innej.

Przed rokiem 1622 drewnianą synagogę kazimierską zastąpiła bożnica murowana, wzniesiona prawdopodobnie w tym samym miejscu, co późniejsza, zbudowana w drugiej poł. XVIII w. i działająca do czasów II wojny światowej synagoga przy ul. Lubelskiej[1.4].

W drugiej poł. XVI w. i pierwszej poł. XVII w. wiele rodów kupieckich wzbogaciło się na pośrednictwie w handlu zbożem. Wśród nich byli także kupcy wyznania mojżeszowego, pomimo podejmowanych przez kazimierskich mieszczan prób wykluczenia żydowskich kupców z handlu zbożem przy rynku[1.5]. W pierwszej poł. XVII w. obowiązywał Żydów kazimierskich zakaz osiedlania się przy rynku głównym, który jednak nie był przez nich przestrzegany[1.6].

W czasach wojen drugiej poł. XVII w., miasto, a wraz z nim mieszkająca tu społeczność żydowska znacznie ucierpiało. W roku 1656 miasto wraz z zamkiem zostało spalone przez wojska Stefana Czarnieckiego, które wymordowały niemal wszystkich członków kazimierskiej gminy. Po tych wydarzeniach, w 1661 r. w mieście pozostało zaledwie 7 domów żydowskich, choć już w roku 1674 w Kazimierzu mieszkało 37, a dwa lata później – 51 osób wyznania mojżeszowego[1.7].

Odrodzeniu się społeczności żydowskiej w Kazimierzu sprzyjał dokument króla Jana III Sobieskiego, z 18.11.1676 r., nadający szerokie uprawnienia Żydom kazimierskim. W dokumencie tym król „chcąc miasto […] do dawnej przywrócić perfekcyi zezwala m.in. niewiernym Żydom […] dać wolność i pozwolić […] szynki, handle i przekupieństwa wszelakie […] prowadzić […] piwa i miody robić, browary swoje budować […] [oraz] wszystkich wolności miejskich i jakie nadto w okolicznych miastach koronnych mają Żydzi zażywać. A nadto pozwalamy im też w rynku tego miasta place i budynki kupować, stare poprawiać i na pustych się fundować”[1.8]. Król zabronił również władzom miejskim prześladowania Żydów, grożąc za to wysokimi karami. Szerokie prawa i przywileje – nie tylko dla Żydów, ale także dla osiedlających się w podupadającym mieście Ormian i Greków zostały potwierdzone w konstytucji sejmowej z 1677 r., a następnie w roku 1765. W Kazimierzu mieszkało wówczas 239 Żydów, a ich własnością było 84 domy[1.9]. Bogacąca się szybko społeczność żydowska, zaczęła stopniowo wypierać chrześcijan z kamienic wokół rynku.

Ponowne potwierdzenie praw i przywilejów kazimierskich Żydów miało miejsce w 1717 roku. Dzięki temu gmina szybko się odrodziła ze zniszczeń, jakie przyniosła ze sobą wojna północna. W 1723 r. kahał zapłacił 100 guldenów pogłównego, a w latach 1732-1733 – 600 guldenów. W 1792 r. odnotowano „kupców zakupujących produkta krajowe chrześcijan 4, Żydów 11”. W tym samym również czasie na 31 najokazalszych spośród kazimierskich domów, 29 było w posiadaniu Żydów.

W początkowych latach XIX w. obok tradycyjnego rabinicznego nurtu religijnego pojawił się w Kazimierzu ruch chasydzki. Około 1816 lub, jak podają inne źródła – około 1827 r. osiadł tu cadyk Ezechiel ben Cwi-Hirsz Taub (zmarły w 1856 lub w 1857 r.), uczeń Widzącego z Lublina[1.10]. Wokół dworu cadyka słynącego z radosnych śpiewów i głoszącego pełną afirmację życia, powstało silne środowisko chasydzkie. Potomkowie reb Tauba stali się założycielami dynastii chasydzkich w centralnej Polsce, połączonych wspólną doktryną, odwołującą się do nauk mistrza. Po śmierci Ezechiela, cadykiem kazimierskim został jego syn Efraim, drugi syn – Dawid Cwi przewodził chasydom jabłonowskim, zaś trzeci – Samuel Elijahu – zwoleńskim, Mosze Aron Taub działał w Nowym Dworze Mazowieckim, Chaim Taub – w Warszawie i Mławie, a Eliezer Szlomo – w Wołominie.

W 1925 r. jeden z potomków słynnego cadyka – Szmuel Elijahu Taub z Dęblina, wraz z grupą swoich zwolenników wyjechał do Palestyny i założył tam osadę rolniczą.

W latach 80. XIX w. w Kazimierzu osiedlił się również przedstawiciel chasydzkiej dynastii z Czarnobyla – Mordechaj Twerski, syn Abrahama Magida z Murzyska, jednakże już w roku 1905 przeniósł się wraz ze swoimi wyznawcami do Warszawy[1.11].

Na początku XIX w. od kahału kazimierskiego oddzielili się Żydzi z Wąwolnicy, tworząc samodzielną gminę[1.12].

W 1810 r. Żydzi, zajmujący się głównie handlem i rzemiosłem stanowili około 33% z ogólnej liczby 2216 mieszkańców Kazimierza. Niemal sto lat później – w 1907 r., spośród około 3000 mieszkańców Kazimierza, Żydzi stanowili 89%[1.13].

Po I wojnie światowej, liczba żydowskiej ludności Kazimierza spadła do 1382 osób, stanowiących około 40% całej populacji miasteczka. W 1927 r. w całej gminie, tj., w Kazimierzu i okolicznych wsiach mieszkało około 2300 Żydów.

Okres międzywojenny, to czas dynamicznego rozwoju społeczno-kulturalnego kazimierskich Żydów. Przy gminie działała łaźnia oraz rzeźnia rytualna[1.14]. Z inicjatywy żydowskich partii politycznych i organizacji społecznych, powstała tu wówczas biblioteka żydowska, żydowskie kluby sportowe Makabi i Sztern. Funkcjonowała kasa zapomogowa Gemiles Chesed zajmująca się udzielaniem Żydom nieoprocentowanych pożyczek[1.15]. Otwierano też prywatne szkoły żydowskie[1.16]. Jeszcze przed I wojną światową powstały pierwsze partie polityczne - socjalistyczny Bund, syjonistyczna Poalej Syjon oraz Mizrachi. I to właśnie kazimierscy syjoniści stworzyli szczególnie silną organizację, która dominowała w latach 20. XX wieku. Z ich inicjatywy w 1927 r. powstała w Kazimierzu szkoła hebrajska[1.17]. W Kazimierzu działała również konserwatywna Aguda.

W latach 30. XX w. w Kaizmierzu i jego okolicach nakręcono dwa filmy popularne wśród społeczności żydowskiej na całym świecie: Der Dibuk (pol. Dybuk) oraz Jidl mitn fidl (pol. Judeł gra na skrzypcach).

W przededniu II wojny światowej wśród 4641 mieszkańców było ok. 2500 Żydów, stanowiących ok. 64% populacji miasteczka.

Podczas okupacji hitlerowskiej Kazimierz, wraz z innymi miejscowościami znajdującymi się na prawym brzegu Wisły, znalazł się w należącym do Generalnego Gubernatorstwa dystrykcie lubelskim. Już w październiku 1939 r. wszyscy Żydzi w wieku 14-60 lat zostali objęci przymusem pracy, w listopadzie wprowadzono nakaz noszenia opasek z gwiazdą Dawida, a także oznaczania tym symbolem wszystkich przedsiębiorstw, należących do Żydów. Zablokowano żydowskie depozyty i konta w bankach, pozbawiono zlikwidowano dla nich prawa do zasiłków dla bezrobotnych, świadczeń emerytalnych, inwalidzkich, a także prawa do ubezpieczeń społecznych.

Wiosną 1940 r. ok. 2 tys. Żydów kazimierskich zostało przesiedlonych na teren getta, utworzonego na obszarze tradycyjnej dzielnicy żydowskiej, tj. przy ul. Lubelskiej i Małym Rynku. Do getta kazimierskiego przesiedlono wkrótce Żydów z okolicznych wiosek, a także część żydowskiej ludności wysiedlonej z Puław[1.18]. W mieście osiedlało się także wielu uchodźców z większych miast, widzących w pozostaniu na prowincji pewne szanse ratunku[1.19]. Na skutek ciężkich warunków mieszkaniowych i epidemii tyfusu, śmiertelność w getcie była bardzo wysoka, wielu Żydów zginęło również w egzekucjach. Od 1940 r. w budynkach dawnego browaru przy ul. Puławskiej 50 działał obóz pracy przymusowej.

Wkrótce po zajęciu miasta okupanci rozpoczęli niszczenie kazimierskich kirkutów, macew używając do utwardzania terenu przy klasztorze Reformatów, będącym wówczas siedzibą Gestapo, a także do brukowania ścieżek wiodących do szaletów przy domach zajętych przez hitlerowców.

Wiosną 1941 r. władze dystryktu lubelskiego podjęły decyzję o stworzeniu w Kazimierzu ośrodka wypoczynkowego dla niemieckich żołnierzy i pracowników administracji. W marcu zarządzono całkowite wysiedlenie Żydów z miasta i przesiedlenie ich do Opola Lubelskiego. Realizację tego zarządzenia udało się odsunąć w czasie, jednak miasto musiała opuścić grupa około 200 – 300 Żydów – głównie ludności napływowej.

Mniej więcej od kwietnia 1940 r. przy Judenracie funkcjonował Komitet Pomocy Uchodźcom i Ubogiej Ludności., przekształcony następnie w Delegaturę Żydowskiej Samopomocy Społecznej (ŻSS). Organizacja ta miała pomagać w dożywianiu mieszkańców getta oraz więźniów obozu. Mimo pomocy sytuacja ludności w getcie była dramatyczna. Panowała ogromna ciasnota i głód. Szerzyły się epidemie, m. in. tyfusu, brakowało odzieży i obuwia. W czerwcu lub lipcu 1941 r. zarządzono powtórne wysiedlenie, w trakcie którego Kazimierz opuściło kolejne 300 – 500 osób. Ostatecznie wysiedlenie nastąpiło w marcu 1942 roku. Pierwsza grupa trafiła na piechotę do getta w Opolu Lubelskim a następnie do stacji kolejowej w Nałęczowie. W tym samym czasie z Kazimierza ruszyła na piechotę kolejna grupa prosto do nałęczowskiego dworca.

W Święto Pesach 01.04.1942 r. o godzinie 4 nad ranem, z nałęczowskiej stacji kolejowej wyruszył transport Żydów z Kazimierza i Wąwolnicy do Bełżca[1.20]. Kwietniowego wysiedlenia uniknęły jedynie osoby będące więźniami obozu pracy przy ul. Puławskiej w Kazimierzu, zatrudnione przy rozbiórce drewnianej zabudowy dzielnicy zamkniętej. Po zakończeniu prac obóz został zlikwidowany, zaś więźniów wywieziono w nieznanym kierunku. Wszystkich członków ostatniego komanda rzemieślników Niemcy rozstrzelali jesienią 1943 r. na terenie cmentarza żydowskiego na Czerniawach[1.21].

Z kazimierskiego getta ocalał prawdopodobnie tylko jeden człowiek – Berek Cytryn. Pod nazwiskiem Bronisław Zieliński ukrywał się najpierw w Bochotnicy, a następnie w Warszawie. Po wojnie ożenił się w Puławach i wyemigrował do Szwajcarii. Wojnę przeżyli też inni mieszkańcy Kazimierza[1.22], którzy schronili się poza miasteczkiem. Były wśród nich żydowskie dzieci Kazimierzan ocalone przez chrześcijańskie rodziny, o czym wspomina relacja z księgi pamięci Kazimierza[1.23]. Ocaleli też kazimierscy Żydzi przebywający w czasie wojny w Rosji, m.in. Naftali Fajersztajn oraz przedstawiciel miejscowej rodziny aptekarskiej – Stanisław Lichtson.

Dziś tragiczne losy kazimierskich Żydów upamiętnia tablica na ścianie dawnej synagogi. Umieszczono na niej napis o treści: "Ku czci trzech tysięcy polskich obywateli żydowskiej narodowości, dawnych mieszkańców Kazimierza Dolnego, zamordowanych przez okupanta hitlerowskiego w czasie II wojny światowej".

Nota bibliograficzna:

  • Adamczyk-Grabowska M., Kazimierz vel Kuzmir. Miasteczko różnych snów, Lublin 2006.
  • Chruszczewski A., Kupcy zbożowi i handel zbożem w Kazimierzu Dolnym w drugiej połowie XVI wieku, „Roczniki Humanistyczne” 1958, t. 6, ss. 87–191.
  • De Mezer-Sobotkowska K., Sobotkowski Z., Kazimierz Dolny, Warszawa 1996.
  • Husarski W., Kazimierz Dolny, Warszawa 1957
  • Kazimierz Dolny, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During Holocaust, red. S. Spector, t. 2, Jerusalem - New York 2001, s. 610.
  • Kiełboń J., Migracje ludności w dystrykcie lubelskim w latach 1939 – 1944, Lublin 1995
  • Kubicki R., Wijaczka J., Żydzi w Janowcu i Kazimierzu Dolnym w XVI-XVIII wieku, [w:] Historia i kultura Żydów Janowca nad Wisłą, Kazimierza Dolnego i Puław. Fenomen kulturowy miasteczka – sztetl. Materiały z sesji naukowej „V Janowieckie Spotkania Historyczne” Janowiec nad Wisłą 28 czerwca 2003 roku, red. F. Jaroszyński, Janowiec nad Wisłą 2003, ss. 13–32.
  • Piątkowski S., Żydzi Janowca, Kazimierza i Puław w larach wojny i okupacji (1939-1945), [w:] Historia i kultura Żydów Janowca nad Wisłą, Kazimierza Dolnego i Puław. Fenomen kulturowy miasteczka – sztetl. Materiały z sesji naukowej „V Janowieckie Spotkania Historyczne” Janowiec nad Wisłą 28 czerwca 2003 roku, red. F. Jaroszyński, Janowiec nad Wisłą 2003, ss. 199–214.
  • Sygowski P., Nieco informacji o Żydach, bożnicach i cmentarzach żydowskich Kazimierza Dolnego, „Brulion Kazimierski” 2001, nr 2, ss. 48–55.

 

Pokaż przypisy

Ukryj przypisy

[1.1] Kazimierz Dolny, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During Holocaust, red. S. Spector, t. 2, Jerusalem - New York 2001, s. 610.

[1.2] Kubicki R., Wijaczka J., Żydzi w Janowcu i Kazimierzu Dolnym w XVI-XVIII wieku, [w:] Historia i kultura Żydów Janowca nad Wisłą, Kazimierza Dolnego i Puław. Fenomen kulturowy miasteczka – sztetl. Materiały z sesji naukowej „V Janowieckie Spotkania Historyczne” Janowiec nad Wisłą 28 czerwca 2003 roku, red. F. Jaroszyński, Janowiec nad Wisłą 2003, s. 22.

[1.3] Husarski W., Kazimierz Dolny, Warszawa 1957, s. 96.

[1.4] Kubicki R., Wijaczka J., Żydzi w Janowcu i Kazimierzu Dolnym w XVI-XVIII wieku, [w:] Historia i kultura Żydów Janowca nad Wisłą, Kazimierza Dolnego i Puław. Fenomen kulturowy miasteczka – sztetl. Materiały z sesji naukowej „V Janowieckie Spotkania Historyczne” Janowiec nad Wisłą 28 czerwca 2003 roku, red. F. Jaroszyński, Janowiec nad Wisłą 2003, ss. 22–23.

[1.5] Chruszczewski A., Kupcy zbożowi i handel zbożem w Kazimierzu Dolnym w drugiej połowie XVI wieku, „Roczniki Humanistyczne” 1958, t. 6, ss. 87–191.

[1.6] Husarski W., Kazimierz Dolny, Warszawa 1957, s. 21.

[1.7] Kubicki R., Wijaczka J., Żydzi w Janowcu i Kazimierzu Dolnym w XVI-XVIII wieku, [w:] Historia i kultura Żydów Janowca nad Wisłą, Kazimierza Dolnego i Puław. Fenomen kulturowy miasteczka – sztetl. Materiały z sesji naukowej „V Janowieckie Spotkania Historyczne” Janowiec nad Wisłą 28 czerwca 2003 roku, red. F. Jaroszyński, Janowiec nad Wisłą 2003, s. 23.

[1.8] Cyt za: Kubicki R., Wijaczka J., Żydzi w Janowcu i Kazimierzu Dolnym w XVI-XVIII wieku, [w:] Historia i kultura Żydów Janowca nad Wisłą, Kazimierza Dolnego i Puław. Fenomen kulturowy miasteczka – sztetl. Materiały z sesji naukowej „V Janowieckie Spotkania Historyczne” Janowiec nad Wisłą 28 czerwca 2003 roku, red. F. Jaroszyński, Janowiec nad Wisłą 2003, s. 24.

[1.9] Kubicki R., Wijaczka J., Żydzi w Janowcu i Kazimierzu Dolnym w XVI-XVIII wieku, [w:] Historia i kultura Żydów Janowca nad Wisłą, Kazimierza Dolnego i Puław. Fenomen kulturowy miasteczka – sztetl. Materiały z sesji naukowej „V Janowieckie Spotkania Historyczne” Janowiec nad Wisłą 28 czerwca 2003 roku, red. F. Jaroszyński, Janowiec nad Wisłą 2003, ss. 24–25.

[1.10] Sygowski P., Nieco informacji o Żydach, bożnicach i cmentarzach żydowskich Kazimierza Dolnego, „Brulion Kazimierski” 2001, nr 2, s. 54.

[1.11] Sygowski P., Nieco informacji o Żydach, bożnicach i cmentarzach żydowskich Kazimierza Dolnego, „Brulion Kazimierski” 2001, nr 2, s. 55.

[1.12] Sygowski P., Nieco informacji o Żydach, bożnicach i cmentarzach żydowskich Kazimierza Dolnego, „Brulion Kazimierski” 2001, nr 2, s. 54.

[1.13] Janowski A., Wycieczki po kraju, 3, Puławy, Kazimierz, Janowiec, Nałęczów, Warszawa 1907, s. 33.

[1.14] Archiwum Państwowe w Lublinie, Urząd Wojewódzki Lubelski 1918-1939, Wydział Społeczno-Polityczny, sygn. 814, s. 2.

[1.15] Archiwum Państwowe w Lublinie, Urząd Wojewódzki w Lublinie, Wydział Społeczno-Polityczny, sygn. 485, k. 14.

[1.16] Sygowski P., Nieco informacji o Żydach, bożnicach i cmentarzach żydowskich Kazimierza Dolnego, „Brulion Kazimierski” 2001, nr 2, s. 55.

[1.17] Kazimierz Dolny, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During Holocaust, red. S. Spector, t. 2, Jerusalem - New York 2001, s. 610.

[1.18] Kazimierz Dolny, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During Holocaust, red. S. Spector, t. 2, Jerusalem - New York 2001, s. 610.

[1.19] Piątkowski S., Żydzi Janowca, Kazimierza i Puław w larach wojny i okupacji (1939-1945), [w:] Historia i kultura Żydów Janowca nad Wisłą, Kazimierza Dolnego i Puław. Fenomen kulturowy miasteczka – sztetl. Materiały z sesji naukowej „V Janowieckie Spotkania Historyczne” Janowiec nad Wisłą 28 czerwca 2003 roku, red. F. Jaroszyński, Janowiec nad Wisłą 2003, ss. 203–206.

[1.20] Piątkowski S., Żydzi Janowca, Kazimierza i Puław w larach wojny i okupacji (1939-1945), [w:] Historia i kultura Żydów Janowca nad Wisłą, Kazimierza Dolnego i Puław. Fenomen kulturowy miasteczka – sztetl. Materiały z sesji naukowej „V Janowieckie Spotkania Historyczne” Janowiec nad Wisłą 28 czerwca 2003 roku, red. F. Jaroszyński, Janowiec nad Wisłą 2003, s. 212; Kiełboń J., Migracje ludności w dystrykcie lubelskim w latach 1939 – 1944, Lublin 1995, s. 165; Kazimierz Dolny, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During Holocaust, red. S. Spector, t. 2, Jerusalem - New York 2001, s. 610.

[1.21] Piątkowski S., Żydzi Janowca, Kazimierza i Puław w larach wojny i okupacji (1939-1945), [w:] Historia i kultura Żydów Janowca nad Wisłą, Kazimierza Dolnego i Puław. Fenomen kulturowy miasteczka – sztetl. Materiały z sesji naukowej „V Janowieckie Spotkania Historyczne” Janowiec nad Wisłą 28 czerwca 2003 roku, red. F. Jaroszyński, Janowiec nad Wisłą 2003, s. 213.

[1.22] De Mezer-Sobotkowska K., Sobotkowski Z., Kazimierz Dolny, Warszawa 1996, ss. 23–24.

[1.23] Adamczyk-Grabowska M., Kazimierz vel Kuzmir. Miasteczko różnych snów, Lublin 2006, s. 36.

Administrator dołożył wszelkich możliwych starań, aby prezentowane treści były prawdziwe i aktualne oraz nie naruszały praw osób trzecich,w tym praw autorskich, jednak nie może tego zagwarantować. Dlatego błędne informacje na stronie internetowej nie mogą być podstawą roszczeń. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości prosimy o kontakt na adres: sztetl@polin.pl

Galeria