Historia
Społeczność żydowska przed 1989 – Polska / zachodniopomorskie
Historia osadnictwa żydowskiego rozpoczęła się w Kaliszu Pomorskim już w XVIII wieku, niewiele jednak zachowało się danych z tego okresu. Wiadomo, że w roku 1770 w mieście żyły trzy rodziny żydowskie, siedem lat później dwie, a w roku 1804 pięć rodzin. Pierwszym odnotowanym przypadkiem zgonu była śmierć posiadającego przywileje Arona Abrahama, który zmarł w 1784 roku i prawdopodobnie został pochowany na cmentarzu w oddalonym o 15 km Mirosławcu (Märkisch Friedland). Tabela z nazwiskami ośmiu Żydów, którzy w roku 1812 przyjęli oficjalne nazwiska, zgodnie z edyktem wydanym 11 marca 1812 roku, określającym warunki mieszkaniowe Żydów w miastach Pomorza, znajduje się w książce[1.1]. Po tym roku nastąpił napływ ludności żydowskiej do Kalisza Pomorskiego. Nowo przybyli Żydzi mieszkali wcześniej głównie w pobliskim Mirosławcu, lub w innych miastach Prus Zachodnich (Westpreußen). Dzięki zwiększeniu się liczby członków gminy, mogła ona w roku 1817 pozwolić sobie na zatrudnienie pierwszego urzędnika pełniącego funkcje religijne. Był to Żyd nazwiskiem Leiser Auerbach, który objął stanowisko nauczyciela, kantora oraz rzeźnika. Tabela z nazwiskami jego następców, którzy pracowali w gminie od 1819 do 1847 roku, znajduje się w książce[1.2]. W roku 1840 liczba członków gminy żydowskiej wynosiła 144, a dziewięć lat później wzrosła do 149. W latach 1779-1847 w gminie urodziło się 220 dzieci; w latach 1800-1847 zawartych zostało 45 związków małżeńskich, a w latach 1784-1847 miało miejsce 69 zgonów. Wśród zmarłych było tylko 20 osób dorosłych, ogromną większość stanowiły zatem noworodki oraz dzieci. Większość Żydów zamieszkałych w Kaliszu Pomorskim zajmowała się handlem, ale byli wśród nich też szklarze, kuśnierze, rzeźnicy, krawcy czy nauczyciele. Kolejne tabele z nazwiskami nie wymienionych wcześniej rodzin żydowskich, które mieszkały w Kaliszu Pomorskim w różnych latach pierwszej połowy XIX wieku, oraz w latach 1847-1874, a niektóre z nich także i później, również umieszczone są w książce[1.3]. Inna tabela przedstawia dane członków gminy zmarłych w tym samym czasie[1.4]. W większości były to dzieci. Największym okresem rozkwitu dla gminy kaliskiej była połowa XIX wieku, gdyż w późniejszych latach liczba członków gminy systematycznie się zmniejszała. Była to sytuacja odmienna niż w przypadku większości innych gmin żydowskich na Pomorzu, gdzie spadek liczby członków gminy zaznaczał się dopiero w latach 1880-1900. Przyczyną tego była prawdopodobnie trudniejsza sytuacja gospodarcza Kalisza Pomorskiego, spowodowana upadkiem przemysłu sukienniczego w XIX wieku. W latach 1847-1874 liczba urodzeń w gminie spadła do 149, liczba zawartych małżeństw wynosiła 43, a liczba zgonów to 70, z czego większość, podobnie jak i wcześniej, stanowiły dzieci. Liczba członków gminy w roku 1871 wynosiła 102 osoby, a dziewięć lat później 98 osób. W ciągu kolejnych dwudziestu lat liczba Żydów mieszkających w Kaliszu Pomorskim systematycznie malała. W roku 1900 wynosiła ona zaledwie 43 osoby. Należy jednak zwrócić uwagę na fakt, że nie tylko populacja żydowska wykazywała w tym czasie tendencję spadkową, gdyż ogólna liczba ludności miasta malała również. W roku 1900 Kalisz Pomorski liczył 3 700 mieszkańców, a w roku 1913 tylko 3 300. Nazwiska Żydów pełniących w gminie funkcję nauczyciela, kantora oraz rzeźnika w drugiej połowie XIX wieku znajdują się w książce[1.5]. Natomiast przewodniczącym gminy w latach 80. był J. Tützer. Mimo, że na przełomie XIX i XX gmina kaliska była już bardzo nieliczna, chętnych do objęcia w niej stanowiska kantora nie brakowało. W roku 1898 zatrudniono kantora nazwiskiem Schüler, a w roku 1905 kantora nazwiskiem Marien. Ich pensja wynosiła 1 050 marek, nie licząc dodatkowych dochodów. Przewodniczącym gminy był już w roku 1900 David Salinger, i sprawował on ten urząd aż do czasu rozwiązania gminy, czyli do ok. 1938 roku. Oprócz tego, David Salinger był też właścicielem firmy Isaac Salinger, która zajmowała się handlem tkaninami oraz towarami wełnianymi, jak również produkcją fartuchów i koszul. Ok. roku 1907 w skład zarządu wchodzili również Paul Fabian i Isaac Glasfeld. Nazwiska tych członków gminy, którzy na początku XX wieku płacili podatki, spisane są w książce[1.6]. Budżet gminy w roku 1910 liczył 1 636 marek, w roku 1913 tylko 617 marek, a w 1925 roku 750 marek. Budżet powiększył się dopiero rok później, kiedy to osiągnął wartość 1 133 marek. W roku 1913 w mieście było 39 Żydów, którzy stanowili niewiele ponad 1% całej ludności. Gmina kaliska przez cały okres istnienia utrzymywała przyjazne stosunki z gminą z Mirosławca, prawdopodobnie zdarzały się nawet małżeństwa pomiędzy Żydami z tych gmin. Z Mirosławca miał również pochodzić ojciec sędziego religijnego nazwiskiem Reinhardt Dajan. Pruski Związek Gmin Żydowskich (niem. Preußischer Landesverband jüdischer Gemeinden), reprezentowany przez prowincjonalny Związek Gmin Synagogalnych Pomorza (niem. Verband der Synagogen-Gemeinden Pommerns) niewielkim gminom żydowskim, których nie było stać na zatrudnienie urzędników pełniących funkcje religijne, oferował w dni świąteczne (takie jak Żydowski Nowy Rok czy Święto Pojednania) „ortodoksyjne i liberalne kazania”. Gmina w Kaliszu Pomorskim zdecydowała się na kazania liberalnego rabina z Frankfurtu, dr Caesara Seligmanna. Śpiew pieśni prowadził przy takich okazjach kantor pomocniczy, sprowadzany z innego miasta. W przypadku Kalisza Pomorskiego funkcję tę pełnił od 1925 roku berliński kantor, Willy Graf. Również dnia 1 sierpnia 1938 roku ubiegał się on o możliwość przybycia do miasta na czas wrześniowych przygotowań do świętowania Nowego Roku oraz samego święta (Rosz ha-Szana). Prawdopodobnie miała to być jego ostatnia wizyta w mieście. Dnia 8 sierpnia otrzymał on odpowiedź od przewodniczącego gminy, Davida Salingera, który uprzedzał go o trudnej sytuacji materialnej gminy oraz o tym, że kolejni jej członkowie sprzedają swoje majątki, bądź też muszą rezygnować z prowadzenia interesów. Jednocześnie zapraszał on Willy’ego Grafa do miasta, ale pod warunkiem, że gminę będzie stać na opłacenie jego pensji. Prawdopodobnie gminie udało się zgromadzić odpowiednie środki, gdyż wiadomo że zapłaciła ona wówczas Grafowi 150 marek, oraz dodatkowo 45 marek za inne poniesione koszty. Zapewniono mu również darmowe mieszkanie oraz wyżywienie na czas pobytu w Kaliszu Pomorskim. W roku 1929 budżet gminy wynosił 1 036 marek, a w 1931 roku tylko 421 marek. Trzy lata później budżet liczył 646 marek. Wówczas w Kaliszu Pomorskim mieszkało 26 Żydów, z czego siedmiu płaciło podatki. W roku 1937 kilku Żydów z Kalisza Pomorskiego przeniosło się do Berlina. Ich nazwiska znajdują się w książce[1.7]. Tabela z zawodami wykonywanymi przez Żydów kaliskich jeszcze w 1935 roku oraz wykaz czterech żydowskich instytucji zarejestrowanych do roku 1938, wraz z nazwiskami ich właścicieli, również umieszczone są w książce[1.7]. Jeśli chodzi o zawody wolne, to przez krótki okres czasu przy Friedrichstraße 6 (dziś ulica Wolności)[1.9] mieszkał adwokat, dr Benno Bernstein. Wg danych z 25 marca 1938 roku, w Kaliszu Pomorskim mieszkało jeszcze 20 Żydów, z których ośmiu urodziło się w tym mieście. Ich nazwiska znajdują się w tabeli[1.10].
Pokaż przypisy
Ukryj przypisy
[1.1] Gerhard Salinger, Zur Erinnerung und zum Gedenken. Die einstigen jüdischen Gemeinden Pommerns, tom II, New York 2006, s. 449.
[1.2] Gerhard Salinger, tom II, op.cit., s. 450.
[1.3] Gerhard Salinger, tom II, op.cit., s. 450, 451.
[1.4] Gerhard Salinger, tom IV, op.cit., s. 937-938.
[1.5] Gerhard Salinger, tom II, op.cit., s. 451.
[1.6] Gerhard Salinger, tom II, op.cit., s. 452, 453.
[1.7] Gerhard Salinger, tom II, op.cit., s. 454
[1.8] Gerhard Salinger, tom II, op.cit., s. 454
[1.9] Fritz R. Barran, Städte-Atlas Pommern, wydanie drugie poprawione, Leer 1993 s. 62
[1.10] Gerhard Salinger, tom II, op.cit., s. 454, 456
Administrator dołożył wszelkich możliwych starań, aby prezentowane treści były prawdziwe i aktualne oraz nie naruszały praw osób trzecich,w tym praw autorskich, jednak nie może tego zagwarantować.Dlatego błędne informacje na stronie internetowej nie mogą być podstawą roszczeń. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości prosimy o kontakt na adres: sztetl@jewishmuseum.org.pl
