Drukuj | A A A | Zgłoś problem | 81 462 169 zn. | 95499 zdjęcia | 878 wideo | 118 audio | 1886 miejscowości

Najstarszy zapisek informujący o Żydach w Izbicy pochodzi z 1662 r. Dowiadujemy się z niego, że Dobrochna, Żydówka z Izbicy, kupiła na jarmarku w Kłodawie półmiski skradzione z dworu szlachcica Andrzeja Pleckiego. Osiadający w izbicy Żydzi szybko zdominowali miejscowy handel i niektóre działy rzemiosła. W 1793 r. na 13 kupców działających w osadzie 10 było Żydami. Co ostatni zajmowali się ponadto piekarstwem (3 osoby), rzeźnictwem (6), wyszynkiem (1), krawiectwem (8), kuśnierstwem (3), szklarstwem (2), złotnictwem (1), chirurgią i balwierstwem (1). Rozwojowi skupiska sprzyjał przywilej nadany gminie żydowskiej w Izbicy 20 czerwca 1796 r. przez Kacpra hrabiego Skarbka. Zagwarantował Żydom wolność handlu i rzemiosł. Czytamy w nim m.in.: „Wolno każdemu kupcowi różnych towarów i różnych korzeni w różnych gatunkach, niemniej  Wełnów, sukien, owo zgoła wszystkiego sprowadzenie i w tym handlowanie i wagą swą własną sprawiedliwą przedawanie, rzemieślnikom różnych rzemiosł robienie, piekarzom chleba wypiekanie, rzeźnikom różnego bydła bicie i przedawanie....[1.1]. Dziedzic, w zamian za rozmaite podarki i opłaty wnoszone do dworu, zobowiązywał się do nieodpłatnego wyznaczenia placów pod bóżnicę murowaną i dom rabina. W gestii samych Żydów pozostawała kwestia opieki nad cmentarzem. Właściciel osady zastrzegał sobie prawo zatwierdzania rabina, szkolnego i starszych gminy i prawo odpłatnego stanowienia przepisów. Żydzi mogli osiedlać się w mieście jedynie za zgodą dworu po wniesieniu opłaty na rzecz kahału. Opiekę nad gminą żydowską i sądownictwo należały do dworu. W 1826 r. dozorcy bóżniczy: Samson Nasielski, Kajfasz Izbicki i Beniamin Wilczyński i trzej reprezentanci gminy: Wolf Czamański, Lewin Nasielski, Groner Bernstein w imieniu 120 członków gminy (mężczyzn) zawarli nową ugodę z dworem. Kolejni dziedzice nie mogli im zabraniać handlu niektórymi towarami (wełną, suknem, korzeniami, jedwabiem, bławatami, solą, śledziami) i stwarzać jakichkolwiek ograniczeń w rzemiośle z wyjątkiem produkcji i sprzedaży wyrobów alkoholowych i octu. Czynsz roczny za użytkowane przez Żydów place (synagoga, szkółka, szpital, cmentarz), ogród dozorcy cmentarza ustalono na 1200 zł. Określono w dalszej części warunki zwolnień z opłat na rzecz dworu dla rabina, szkolnika, poszkolnego, dyrektora i przepisującego rodały. Uregulowano rozmaite opłaty i podatki oraz dostęp do cmentarza. Właściciel gruntów przekazali gminie nowe grunty pod zabudowę przy ulicach: Kaliskiej, Żydowskiej i Aleksandrowskiej. Umowa ostatecznie przestała obowiązywać w 1865 r.

Z zawartych umów między przedstawicielami izbickich Żydów a dworem wynika, że w końcu XVIII w. istniała już w pełni zorganizowana gmina. W 1801 r. dysponowała synagogą, którą określano mianem „starej” [1.2]. Trudno wywnioskować, czy zgodnie z umową w 1796 r. Żydzi przystąpili do budowy nowej, murowanej synagogi. Wydaje się, że nie. Nadal korzystali z już istniejącej. W 1847 r. znajdowała się w złym stanie technicznym. Po remoncie przeprowadzonym w latach 1847-1857 służyła do 1895 r. Dopiero w 1880 r. rozpoczęto budowę murowanej synagogi. Została oddana do użytku w 1888 r., choć prace wykończeniowe oraz wyposażanie budynku trwało aż do 1895 r. Wzniesiono ją w stylu klasycystycznym, przy ulicy Kolskiej 16, na planie prostokąta, z absydialnym aneksem i prostokątną przybudówka stanowiącą przedsionek. W 1886 r. wybudowano budynek bet ha-midraszu, który przetrwał do 1939 r. W XIX w. powstała znana w regionie jesziwa, w której naukę pobierało kilkudziesięciu chasydów. Działało kilka chasydzkich sztiblech. Do 1922 r. funkcjonował gminny dom modlitw w domu Kotowskiego. Na wzgórzu za miastem od końca XVIII w. istniał cmentarz żydowski. Jego obszar uległ najprawdopodobniej poszerzeniu po 1930 r. Do gminy żydowskiej w okresie międzywojennym, poza osadą Izbica Kujawska, należały okoliczne wsie: Ciepliny, Kazanki, Śmielnik i Zagrodnica. Gmina żydowska w 1921 r. liczyła 1405 członków, w 1936 – 1 548, w 1939 około 1 600.

Izbiccy Żydzi współdziałali z ludnością chrześcijańską m.in. w Komitecie Niesienia Pomocy Najbiedniejszym w Izbicy Kujawskiej. Powstał 28 września 1932 r. z inicjatywy m.in.: ks. Guranowskiego, Mojsze Baumana, Dawida Haltera, Eliasza Izbickiego, Mojsze Śliwki. Inną organizacja było Stowarzyszenie Właścicieli Nieruchomości zarejestrowane 17 lipca 1935 r. W latach trzydziestych XX w. niechęć do Żydów była częściej okazywana. W dniu 1 marca 1938 r. członkowie Stronnictwa Narodowego zachlapali atramentem trzy szyldy na sklepach których właścicielami byli Żydzi.

Pokaż przypisy

Ukryj przypisy

[1.1] Krzysztof Dorcz, Żydzi w Izbicy Kujawskiej w świetle akt podworskich (1792-1870), „Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie”, 2007, t. 22, s. 142.

[1.2] Krzysztof Dorcz, Żydzi w Izbicy..., s. 142-145.

Administrator dołożył wszelkich możliwych starań, aby prezentowane treści były prawdziwe i aktualne oraz nie naruszały praw osób trzecich,w tym praw autorskich, jednak nie może tego zagwarantować.Dlatego błędne informacje na stronie internetowej nie mogą być podstawą roszczeń. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości prosimy o kontakt na adres: sztetl@jewishmuseum.org.pl