Drukuj | A A A | Zgłoś problem | 87 278 784 zn. | 93058 zdjęcia | 879 wideo | 118 audio | 1889 miejscowości

ARTYKUŁ ZWERYFIKOWANY

Najstarszy zapisek informujący o Żydach w Izbicy Kujawskiej pochodzi z 1662 roku. Dowiadujemy się z niego, że Dobrochna, Żydówka z Izbicy, kupiła na jarmarku w Kłodawie półmiski skradzione z dworu szlachcica Andrzeja Pleckiego.

Osiadający w Izbicy Żydzi szybko zdominowali miejscowy handel i niektóre działy rzemiosła. W 1793 r. na 13 kupców działających w osadzie 10 było Żydami. Ci ostatni zajmowali się ponadto piekarstwem (3 osoby), rzeźnictwem (6 osób), wyszynkiem (1 osoba), krawiectwem (8 osób), kuśnierstwem (3 osoby), szklarstwem (2 osoby), złotnictwem (1 osoba), chirurgią i balwierstwem (1 osoba).

Rozwojowi skupiska sprzyjał przywilej nadany gminie żydowskiej w Izbicy 20 czerwca 1796 r. przez Kacpra hrabiego Skarbka. Zagwarantował Żydom wolność handlu i rzemiosł. Czytamy w nim m.in.: Wolno każdemu kupcowi różnych towarów i różnych korzeni w różnych gatunkach, niemniej Wełnów, sukien, owo zgoła wszystkiego sprowadzenie i w tym handlowanie i wagą swą własną sprawiedliwą przedawanie, rzemieślnikom różnych rzemiosł robienie, piekarzom chleba wypiekanie, rzeźnikom różnego bydła bicie i przedawanie...”[1.1]. Dziedzic, w zamian za rozmaite podarki i opłaty wnoszone do dworu, zobowiązywał się do nieodpłatnego wyznaczenia placów pod bóżnicę murowaną i dom rabina. W gestii samych Żydów pozostawała kwestia opieki nad cmentarzem. Właściciel osady zastrzegał sobie prawo zatwierdzania rabina, szkolnego i starszych gminy oraz prawo odpłatnego stanowienia przepisów. Żydzi mogli osiedlać się w mieście jedynie za zgodą dworu, po wniesieniu opłaty na rzecz kahału. Opieka nad gminą żydowską i sądownictwo należały do dworu.

W 1826 r. dozorcami bóżniczymi byli Samson Nasielski, Kajfasz Izbicki i Beniamin Wilczyński oraz trzej reprezentanci gminy: Wolf Czamański, Lewin Nasielski, Groner Bernstein. W imieniu 120 członków gminy (mężczyzn) zawarli nową ugodę z dworem. Kolejni dziedzice nie mogli im zabraniać handlu niektórymi towarami (wełną, suknem, korzeniami, jedwabiem, bławatami, solą, śledziami) oraz stwarzać jakichkolwiek ograniczeń w rzemiośle, z wyjątkiem produkcji i sprzedaży wyrobów alkoholowych i octu. Czynsz roczny za użytkowane przez Żydów place (synagoga, szkółka, szpital, cmentarz) oraz ogród dozorcy cmentarza ustalono na 1200 zł. Określono w dalszej części warunki zwolnień z opłat na rzecz dworu dla rabina, szkolnika, poszkolnego, dyrektora i przepisującego rodały. Uregulowano rozmaite opłaty i podatki oraz dostęp do cmentarza. Właściciel gruntów przekazał gminie nowe grunty pod zabudowę przy ulicach: Kaliskiej, Żydowskiej i Aleksandrowskiej. Umowa ostatecznie przestała obowiązywać w 1865 roku.

Z zawartych umów między przedstawicielami izbickich Żydów a dworem wynika, że w końcu XVIII w. istniała już w pełni zorganizowana gmina. W 1801 r. dysponowała synagogą, którą określano mianem „starej”[1.2]. Trudno wywnioskować, czy zgodnie z umową w 1796 r. Żydzi przystąpili do budowy nowej, murowanej synagogi. Wydaje się, że nie, i nadal korzystali z już istniejącej. W 1847 r. znajdowała się ona w złym stanie technicznym. Po remoncie przeprowadzonym w latach 1847–1857 służyła do 1895 roku.

Dopiero w 1880 r. rozpoczęto budowę murowanej synagogi. Została oddana do użytku w 1888 r., choć prace wykończeniowe oraz wyposażanie budynku trwało aż do 1895 roku. Wzniesiono ją w stylu klasycystycznym, przy ulicy Kolskiej 16, na planie prostokąta, z absydialnym aneksem i prostokątną przybudówką stanowiącą przedsionek. W 1886 r. wybudowano budynek bet midraszu, który przetrwał do 1939 roku. W XIX w. powstała znana w regionie jesziwa, w której naukę pobierało kilkudziesięciu chasydów. Działało kilka chasydzkich sztiblech. Do 1922 r. funkcjonował gminny dom modlitw w domu Kotowskiego. Na wzgórzu za miastem od końca XVIII w. istniał cmentarz żydowski. Jego obszar uległ najprawdopodobniej poszerzeniu po 1930 roku. Do gminy żydowskiej w okresie międzywojennym, poza osadą Izbica Kujawska, należały okoliczne wsie: Ciepliny, Kazanki, Śmielnik i Zagrodnica. Gmina żydowska w 1921 r. liczyła 1405 członków, w 1936 r. – 1548, w 1939 r. – około 1600.

Pokaż przypisy

Ukryj przypisy

[1.1] Dorcz K., Żydzi w Izbicy Kujawskiej w świetle akt podworskich (17921870), „Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie” 2007, t. 22, s. 142.

[1.2] Dorcz K., Żydzi w Izbicy Kujawskiej w świetle akt podworskich (17921870), „Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie” 2007, t. 22, ss. 142–145.

Administrator dołożył wszelkich możliwych starań, aby prezentowane treści były prawdziwe i aktualne oraz nie naruszały praw osób trzecich,w tym praw autorskich, jednak nie może tego zagwarantować.Dlatego błędne informacje na stronie internetowej nie mogą być podstawą roszczeń. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości prosimy o kontakt na adres: sztetl@jewishmuseum.org.pl