Drukuj | A A A | Zgłoś problem | 77 017 221 zn. | 94867 zdjęcia | 877 wideo | 118 audio | 1885 miejscowości

Zebranie założycielskie Żydowskiej Samopomocy Społecznej Delegatury w Garwolinie odbyło się w dn. 24 sierpnia 1941 r. Wyłoniono na nim, w tajnym głosowaniu, członków Delegatury. Najwięcej głosów otrzymali: Jonathan Klepfisz, Moszek Nisenberg i Lejzor Hopenberg. Skład Delegatury Prezydium Ż.S.S. w Krakowie zatwierdziło w dn. 10 października. Funkcję przewodniczącego pełnił J. Klepfisz. Żydowska Samopomoc Społeczna została wkrótce rozwiązana przez rząd GG. W dn. 18.10.1941 r. w jej miejsce powołano Centralę Pomocy dla Żydów w Generalnym Gubernatorstwie – JUS (skrót pochodzi od nazwy w jęz. niem.) z siedzibą w Krakowie. JUS kontynuował działalność Ż.S.S. poprzez Delegatury i Komitety Opiekuńcze. Zgodnie z zarządzeniem władz zmienił się sposób finansowania żydowskich instytucji samopomocowych, które dotychczas środki czerpały ze składek, ale przede wszystkich z pomocy zagranicznych organizacji charytatywnych, m. in. American Joint Distribution Committee. Od października JUS miał zdobywać potrzebne środki finansowe tylko w samym społeczeństwie żydowskim.[9.1]

Ostateczne wysiedlenie Żydów z Garwolina nastąpiło w dn. 20 listopada 1941 r. Prawie 90% z nich udało się do Parysowa. W tamtejszym getcie przebywało wówczas 3,5 tysiąca osób (w Żelechowie 12 tysięcy). Warunki w getcie parysowskim były bardzo ciężkie - głód, ciasnota mieszkaniowa, fatalne warunki higieniczno-sanitarne, epidemia tyfusu, ciężkie roboty przymusowe – wszystko to sprawiało, że śmiertelność wśród Żydów była bardzo wysoka. Zmarłych wywożono na cmentarz, który znajdował się za miastem. W dn. 20 listopada starosta powiatowy Carl Ludwig Freundenthal wydał zarządzenie na mocy, którego ustanowiono siedem dzielnic żydowskich na terenie powiatu garwolińskiego (w Jeziorach Sobieniach, Parysowie, Żelechowie, Sobolewie, Łaskarzewie, Maciejowicach i Stoczku Łukowskim). Pod groźbą kary śmierci zabroniono Żydom opuszczać miejsce zamieszkania. Od 25 listopada podróżować mogli jedynie przewodniczący Rad Żydowskich oraz ich zastępcy. W dn. 10 grudnia starosta Freundenthal rozwiązał Komitet Opiekuńczy Powiatowy w Garwolinie kierowany przez Klepfisza. W dniu 22 grudnia powołał nowy Komitet Opiekuńczy na powiat garwoliński z siedzibą Żelechowie, który ukonstytuował się na pierwszym posiedzeniu w dn. 15.01.1942 r. w składzie: Szulim Finkelstein z Żelechowa (przewodniczący), Jankiel Wasserman z Garwolina (kasjer i zastępca), Srul Muszyński (sekretarz), Aron Heller ze Stoczka Łukowskiego, Mordechaj Szkop, Abram Lejzor Replański z Parysowa, Ajzyk Zuchman z Sobień Jezior i Dawid Zajman z Łaskarzewa. Wizytacja przeprowadzona przez przedstawicieli Komitetu w Delegaturach Ż.S.S. w powiecie, m.in. w Parysowie, gdzie przebywało najwięcej wysiedlonych z Garwolina, stwierdziła, że w mieście panuje ogromna nędza. Nie było tam kuchni ludowej. Darmowe obiady przysługiwały 2078 osobom, dostawało je zaledwie 105 potrzebujących. W Parysowie nie istniało także ambulatorium, a istniejący szpital żydowski był zaniedbany.Jeszcze latem 1942 r. zostało zlikwidowane getto w Stoczku Łukowskim. Żydzi zostali przetransportowani do Parysowa. W dn. 27 września 1942 r. zlikwidowano także gatta w Sobieniach Jeziorach i Parysowie. 3,5 tysiąca Żydów z Parysowa, Warszawy, Garwolina i okolic Niemcy przepędzili najpierw do Pilawy, następnie załadowali ich do bydlęcych wagonów i wysłali na śmierć do Treblinki. Niemcy skazali na zagładę nie tylko żydowskich mieszkańców Garwolina, postarali się także o to, aby znikła o nich wszelka pamięć. Zdewastowali cmentarz żydowski, a nagrobki wykorzystali do budowy basenu dla starosty Freundenthala, na terenie placu i zabudowań plebańskich w Garwolinie. Miejscem eksterminacji Żydów był także obóz w Wildze, gdzie trafił m.in. Jonathan Klepfisz. Trzystu Żydów pracowało w nim przy regulacji Wisły. Po ogłoszeniu z 16 listopada 1942 r. zarządzenia o utworzeniu 6 dzielnic żydowskich, Żydzi z Wilgi, m.in. byli mieszkańcy Garwolina, przeszli do Sobolewa. Wkrótce getto to zostało zlikwidowane (10.01.1943 r.). Żydów, którzy osiedlili się w Sobolewie wyłapano i wywieziono do obozu zagłady w Treblince.[9.2]

Pokaż przypisy

Ukryj przypisy

[9.1] ŻIH, Dział Dokumentacji Zabytków, Gnat-Wieteska Z., Dzieje Mieszkańców Garwolina wyznania mojżeszowego (XIX-XX wiek), Garwolin 2008, s. 42

[9.2] ŻIH, Dział Dokumentacji Zabytków, Gnat-Wieteska Z., Dzieje Mieszkańców Garwolina wyznania mojżeszowego (XIX-XX wiek), Garwolin 2008, s. 49

Administrator dołożył wszelkich możliwych starań, aby prezentowane treści były prawdziwe i aktualne oraz nie naruszały praw osób trzecich,w tym praw autorskich, jednak nie może tego zagwarantować.Dlatego błędne informacje na stronie internetowej nie mogą być podstawą roszczeń. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości prosimy o kontakt na adres: sztetl@jewishmuseum.org.pl

Galeria