Historia
Społeczność żydowska przed 1989 – Ukraina / Івано-Франківська область (obwód iwanofrankowski)
Dolina znajduje się w odległości 107 km od Lwowa, po drodze ze Stryja przez Bolechów do Kałusza oraz Stanisławowa. Przez Dolinę przebiega również szlak na Przełęcz Wyszkowską i Chust.
Wokół Doliny zawsze znajdowały się źródła soli, pierwsi osiedleńcy zjawili się tutaj już w drugiej połowie X wieku. W XII w. w Dolinie został zbudowany klasztor Wniebowstąpienia Pańskiego, w którym w 1112 r. mnich Teoklist zaczął pisać pewnego rodzaju kronikę Doliny. Według badań polskiego historyka Feliksa Piestraka źródła soli zostały odkryte w 979 roku. Oryginału kroniki mnicha Teoklista z klasztoru Wniebowstąpienia Pańskiego Piestrak nie odnalazł, ale w księdze pamiątkowej warzelni dolińskich zauważył tłumaczenie dokumentu na język niemiecki, wykonane przez skrybę społeczności dolińskiej, Teodora Bileckiego. Opisał to w monografii, wydrukowanej we Lwowie w 1907 roku.
Pod koniec XII w. niedaleko klasztoru powstała miejscowość, mieszkańcy wydobywali sól, zajmowali się uprawą roli oraz hodowlą bydła.
Dolina najpierw należała do Księstwa Halickiego, a później do Księstwa Halicko-Wołyńskiego . Przez Przełęcz Wyszkowską prowadziła najkrótsza droga z Węgier oraz Zakarpacia do Halicza. Dlatego przez Dolinę prowadził szlak nie tylko handlowy, ale również królewski. Właśnie tym szlakiem królowie węgierscy jeździli do swoich krewnych, książąt halickich.
W 1367 r., po przyłączeniu Rusi Halickiej do Królestwa Polskiego, Kazimierz Wielki rozszerzył na ten kraj przywilej kaliski dla ludności żydowskiej. Król widział w Żydach przeciwwagę dla kolonistów niemieckich. Właśnie od tego momentu zaczęło się osadnictwo żydowskie na Rusi. Żydzi otrzymali swobodę handlu, przemieszczania się w granicach Królestwa Polskiego oraz opiekę króla. Jednak w owym czasie w całym królestwie Żydów było nie więcej, niż 10 000.
Pierwsze rodziny żydowskie zaczęły osiedlać się w Dolinie w XVІ wieku. Ze względu na dochodowy handel solą społeczność żydowska zaczęła szybko się rozwijać. Właściciele miasta otaczali ich opieką, natomiast dla mieszczan stanowili oni konkurencję. Pierwsze dokumentalne świadectwa o gminie żydowskiej w Dolinie datowane są na XVII wiek.
Po rozbiorach Dolina znalazła się w granicach zaboru austriackiego. 8 czerwca 1791 r. miastu zostały odebrane przywileje oraz dokumenty, które nadawały Dolinie status miasta. W tym czasie również zakazano używać urzędowej nazwy „królewskie wolne miasto”. Społeczność wiele razy protestowała przeciwko takiej decyzji i kilka lat później Dolina ponownie otrzymała status miasta.
Wydobycie soli, rolnictwo oraz handel były głównym zajęciem mieszkańców Doliny. Przemysł bardzo wolno się rozwijał. Na przełomie XVIII i XIX w. działały tu tylko warzelnie soli, tartak, cegielnia oraz pracownia włókiennicza. Wydajność pracy była bardzo niska: na początku XIX w. w warzelni soli produkowano średnio do 20 cetnarów soli rocznie.
W 1772 r. Austriacy zaczęli wprowadzać reformy, w pierwszej kolejności administracyjną oraz oświatową. W 1811 r. w Dolinie została otwarta ogólna szkoła z dwiema klasami, uczęszczało do niej 57 uczniów, chociaż wówczas znajdowała się ona w starym, niedostosowanym budynku.
Cesarz Józef ІІ ogłosił dekret o otwarciu żydowskich publicznych szkół dla chłopców. Decyzja ta była jednak sprzeczna z tradycjami kulturowymi społeczności żydowskiej. Cesarz otworzył szkoły niemieckie dla edukacji Żydów, gdzie nie było lekcji religii i po zakończeniu otrzymywano świadectwo o ukończeniu szkoły niemieckiej. Nauczyciele tych szkół byli kształceni w specjalnej szkole we Lwowie za pieniądze z podatków obywateli żydowskich. Głównym inspektorem tych szkół został żydowski pedagog, maskil z Czech Herz Homberg. W 1877 r. otworzył on podobną szkołę w Dolinie. Chłopcy uczyli się w szkole jeden rok. Reforma oświatowa Herza Homberga nie powiodła się, gdyż spotkała się ze sprzeciwem ortodoksyjnych Żydów, którzy wyobrażali sobie edukację Żydów tylko w ściśle religijnej formie. Homberg wyjechał z Galicji.
W Dolinie jednym ze znanych przedstawicieli chasydyzmu był rabin Issachar Berisz Eichenstein. Był synem znanego przedstawiciela żydaczowskiej dynastii chasydzkiej, rabina Icchaka (Izaaka) Eichensteina. Zmarł w 1886 roku.
Pod koniec XIX w. w Dolinie otworzono pięcioklasową męską oraz czteroklasową (w 1898 r. zreorganizowano w sześcioklasową) żeńską szkołę z wykładowym językiem polskim. W 1914 r. mieszkańcy Doliny zwrócili się do Sejmu Krajowego z listem, w którym prosili o otworzenie w mieście szkoły podstawowej z wykładowym językiem ukraińskim. Jednak Sejm nie przychylił się do ich prośby.
Administrator dołożył wszelkich możliwych starań, aby prezentowane treści były prawdziwe i aktualne oraz nie naruszały praw osób trzecich,w tym praw autorskich, jednak nie może tego zagwarantować.Dlatego błędne informacje na stronie internetowej nie mogą być podstawą roszczeń. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości prosimy o kontakt na adres: sztetl@jewishmuseum.org.pl
