Drukuj | A A A | Zgłoś problem | 86 013 767 zn. | 84164 zdjęcia | 731 wideo | 116 audio | 1920 miejscowości

Dr N. M. Gelber: Historia Żydów w Dębicy

Społeczność żydowska przed 1989 – Teksty kultury
Polska / podkarpackie

ARTYKUŁ ZWERYFIKOWANY

Historia Żydów z Dębicy

Osada w Dębicy istniała już w pierwszej połowie XIV wieku. Istnienie kościoła w Dębicy wymienia się trzy razy w latach 1326–1328 w księgach dziesięcin przechowywanych w archiwach watykańskich w Rzymie. Ów obszar jest opisany w tych źródłach jako osada otoczona lasami (łac., Decanatus de silvis sede Dambitia). Oznacza to, iż w owych czasach obszar ten zamieszkiwała niewielka populacja. 

W roku 1358, czyli ponad 600 lat temu, król Kazimierz Wielki przyznał Świętosławowi, dziedzicowi tej ziemi, prawo założenia miasta na prawie średzkim w granicach swojej posiadłości ziemskiej. Świętosław został wyznaczony na wójta miasta i otrzymał w nim władzę sądowniczą. Wyznaczono siedmiu ławników, którzy mieli mu pomagać. W owym czasie Dębica otrzymała prawo organizowania cotygodniowego targu, który odbywał się w środy. Jest to wiarygodny znak początków życia miejskiego.

Początkowo miasto rozwijało się bardzo wolno, gdyż po niecałych 14 latach, 10 czerwca 1372 r., Świętosław przekazał zwierzchność nad miastem Mikołajowi, który uprzednio pełnił funkcję sołtysa wsi Lipiny. Mikołajowi powierzono misję ponownego założenia miasta – tym razem na łagodniejszym prawie magdeburskim. W ten oto sposób Dębica zyskała równy status z innymi miastami Małopolski. Tym razem Świętosław obiecał dać wszystkim osadnikom parcele, zwalniając ich z wszelkich opłat przez okres siedmiu lat. Zwolnił ich również ze służebności miejskich oraz z obowiązku hodowania koni na użytek króla, jego świty oraz na potrzeby urzędników podróżujących w sprawach państwowych.

W owym okresie miasto zyskało trwałe podwaliny. Możniejsi panowie zaczęli się interesować zakupem wójtostwa dziedzicznego, o czym świadczy akt z roku 1441, na mocy którego za uzyskanie stanowiska wójta Dębicy Jan z Podgrodzia był zobowiązany zapłacić 300 grzywien ustępującemu wójtowi, Piotrowi z Konar. W owym czasie do ziemi dębickiej zaczęto zaliczać sąsiednie wsie, tj. Nagawczynę, Pustynię, Głobikową, Stasiówkę i Gumniska.

W owych latach miasto nadal się rozrastało i poszerzało swoje kontakty gospodarcze. W roku 1466 Tomasz Bielski poprosił króla Władysława III Warneńczyka[1.1] o jeszcze jeden przywilej: o prawo organizowania specjalnych dodatkowych dni targowych. Namiestnik królewski, kasztelan krakowski Jan z Czyżowa, wydał specjalne pozwolenie, na mocy którego Dębica miała prawo organizować dwa coroczne jarmarki[1.2], w których mogli brać udział kupcy z innych miast. Oprócz tego, w soboty, odbywał się zwykły cotygodniowy targ, w którym uczestniczyli właściciele miejscowych sklepów i kramów.

W roku 1470 mieszkańcy miasta zyskali dodatkową korzyść, kiedy dziedziczka miasta Jadwiga wydała wieczystą ordynację, w której zobowiązała swoich sukcesorów do odstąpienia od powoływania i przymuszania mieszkańców miasta do służebności miejskich i pańszczyzny.

Gryfici – dziedzice miasta w wiekach XIV i XV – walczyli pod swoją chorągwią z Krzyżakami pod Grunwaldem w dniu 15 lipca 1410 roku. Jeden z członków rodziny – Mikołaj z Dębicy – wziął tego samego roku udział w bitwie pod Koronowem, w której Krzyżakom zadano decydującą klęskę. Kilku członków rodziny – w tym Zbigniew z Kawęczyna, Mikołaj z Latoszyna, Stanisław Ligęza i inni – pełniło wysokie funkcje państwowe.

Pierwsza wzmianka o Żydach w Dębicy pojawia się w tekście umowy podpisanej przez księdza Piotra i dziedzica miasta Jana z Podgrodzia w roku 1471, na mocy której wszyscy mieszkańcy miasta, z wyjątkiem Żydów i przedstawicieli innych wyznań, byli zmuszeni płacić kościołowi dziesięcinę. Fakt, iż dziedzic przywiązywał do zapisu wyłączającego dużą wagę, wskazuje na to, że u schyłku XV w. w mieście mieszkała grupa Żydów, prawdopodobnie nieliczna. Jednak w późniejszych trudnych dla Dębicy latach wszyscy Żydzi najprawdopodobniej opuścili miasto, gdyż w latach 1471–1690, czyli na przestrzeni ponad dwóch wieków, nie znajdujemy żadnej wzmianki o Żydach w Dębicy.

Na początku XVI w. Dębica znacznie ucierpiała w następstwie najazdu Tatarów – zwłaszcza w roku 1502, kiedy zniszczono dużą część miasta. Na dodatek w roku 1504 wybuchł wielki pożar, który strawił całe miasto. Mieszkańcy nie byli w stanie uiszczać poborów miejskich i królewskich. Fakt ten zmusił właścicieli miasta – Jana z Podgrodzia i Katarzynę z Latoszyna – do zwolnienia dębiczan od wszelkich opłat i ciężarów przez 14 lat. Podczas posiedzenia sejmu, które odbyło się w Piotrkowie w lutym 1504 r., król Aleksander Jagiellończyk zwolnił dębiczan od wszelkich podatków i poborów rolnych przez okres jednego roku oraz od wszelkich czynszów przez okres lat sześciu. W dniu 26 lipca 1505 r. mieszkańcy miejskiej części Dębicy zostali ponownie zwolnieni od wszystkich podatków (łac., ab omnibus exactionibus) na cztery lata.

Od samego początku, aż po wiek XVIII, Dębica była miasteczkiem żyjącym przede wszystkim z rolnictwa. Prawie wszyscy mieszkańcy miejskiej części Dębicy dzierżawili parcele od właścicieli miasta. Po pewnym czasie, zwłaszcza w drugiej połowie XVII wieku, miejscowi rzemieślnicy zaczęli się organizować w cechy. W mieście prywatnym, jakim była Dębica, cechy zawiązywano na mocy pozwolenia uzyskiwanego od dziedziców. Jeśli jednak dany cech chciał zaadoptować normy cechu z miasta królewskiego, to tracił prawo do uzyskania takiego pozwolenia.

Starszych cechów wybierali ich członkowie. Cechy kierowały się ścisłymi zasadami w odniesieniu do kwestii zawodowych, kościelnych i społecznych. Zasady te były zapisane w statutach, które spaliły się podczas pożaru miasta w roku 1660, przez co cechy musiały się starać o ponowne zarejestrowanie swoich statutów w kolejnych latach.

Cech szewski zarejestrował swój statut u dziedzica miasta w dniu 18 listopada 1660 r., cech rzeźniczy – w roku 1690, a cech tkacki – w roku 1691. Co ciekawe, w statucie cechu rzeźniczego z owego okresu możemy odnaleźć wyszczególnienie opłat, jakie Żydzi musieli wnosić za ubój każdego zwierzęcia – dokonywany zgodnie z żydowskimi przepisami o uboju rytualnym. Żydom nie wolno było samodzielnie dokonywać uboju rytualnego ani sprowadzać koszernego mięsa z innych miast. Mając autoryzację ze strony dziedziców, statuty cechowe posiadały moc prawną i obowiązywały w równym stopniu i Żydów. Waga tych faktów polega na tym, że wzmianki o Żydach i żydowskim uboju rytualnym pomagają ustalić najwcześniejszą pewną datę założenia gminy żydowskiej w Dębicy.

W treści statutu cechu tkackiego znajdujemy zaproszenie wystosowane przez właścicieli miasta do członków cechu z Niemiec i ze Śląska, w którym proszeni są o rozwinięcie tego rzemiosła w mieście. Już wtedy tkactwem zajmowano się w Dębicy od wielu lat. Cech tkacki istniał aż do początku XIX w., lecz został rozwiązany wraz z ówczesnym upadkiem gospodarczym miasta.

W roku 1655 miasto najechała armia szwedzka i zniszczyła dużą jego część. W roku 1660 wybuchł kolejny wielki pożar, w wyniku którego wielu dębiczan pozostało bez dachu nad głową.

Na skutek tego pożaru w Dębicy zaszła jedna z najważniejszych zmian w całej jej historii. Ludzie ze spalonych domów zaczęli się budować w południowej części miasta[1.3], w pobliżu kościoła p.w. św. Barbary. Okolica ta była opisywana w dokumentach sprzed roku 1655 jako pozamiejska (łac., extra oppidi). Odtąd teren ów zwano oppidum Nowa Dembica, a miasto dzieliło się na dwie części: Stare Miasto i Nowe Miasto.

W owym czasie rozgorzał spór pomiędzy kościołem a dziedzicem miasta Kazimierzem Glińskim[1.4], który zaciągnął pożyczkę u kanonika Michała Młodeckiego w celu rozparcelowania gruntów w Nowym Mieście, lecz nie dotrzymał warunków umowy. Ksiądz, który nie okazywał zrozumienia dla problemów społeczności miasta, chciał przejąć kontrolę nad gruntami i domami. W roku 1701 osiągnięto kompromis, a parcele w Nowym Mieście zostały wyłączone z podatku kościelnego, pozostając pod kontrolą dziedzica. Szpital, który sąsiadował z kościołem p.w. św. Barbary, również pozostał w jego władaniu.

Gdy echa owej kłótni zdążyły już przebrzmieć, Szwedzi najechali miasto po raz drugi i trzeci – w latach 1702 i 1705. Pod wodzą generała Steimboka[1.5] spalili kościół i nieruchomości księdza Michała Młodeckiego oraz domostwa właścicieli miasta – Winiarskiego i Glińskiego.

Teraz opowiemy historię początków stałego osadnictwa Żydów w Dębicy.

Na skutek braku dowodów i dokumentacji trudno jest dokładnie określić, kiedy zaczęło się żydowskie osadnictwo w Dębicy. Jak wspomniałem wcześniej, na podstawie dokumentu sygnowanego w roku 1471 można wysnuć wniosek, że pojedynczy Żydzi mieszkali w Dębicy już w XV wieku. Zręby organizacyjne gminy żydowskiej w Dębicy kształtowały się dopiero w drugiej połowie wieku XVI. W związku z tym, że Dębica należała do województwa sandomierskiego, możemy przypuszczać, że początek żydowskiego osadnictwa w Dębicy odpowiadał osiedlaniu się Żydów w innych miastach województwa.

Najstarszymi żydowskimi gminami na ziemi sandomierskiej były gminy w Sandomierzu (1367) i w Tarnowie (1445). Inne gminy żydowskie w województwie sandomierskim powstawały w latach 1501–1581. Można zaryzykować twierdzenie, że właśnie w tym przedziale czasowym powstała również gmina dębicka – mimo iż pierwszy dokument przynoszący namacalny dowód istnienia w pełni zorganizowanej gminy żydowskiej w mieście pochodzi dopiero z XVII wieku. Dokumentem tym jest wspomniany wcześniej statut cechu rzeźniczego z roku 1690, który wyszczególnia przepisy związane z żydowskim ubojem rytualnym. Do schyłku wieku XVII życie Żydów dębickich koncentrowało się w Starym Mieście. Po pożarze w roku 1660, kiedy zaczęło się zasiedlanie Nowego Miasta, również i Żydzi zaczęli się tam osiedlać. Założyli oddzielną gminę z własną synagogą i parnasem[1.6], którego zwano Senior Synagogae novi oppidi Dembica (z łac., przewodniczącym gminy żydowskiej w Nowej Dębicy). Dwie dębickie gminy żydowskie były zorganizowane według tych samych wzorów, jakie przyświecały tworzeniu wszystkich pozostałych gmin żydowskich w Polsce, na czele których stali parnasi i zarząd. Przewodniczącym gminy w Nowym Mieście w roku 1712 był reb Lewi syn Icchaka (po polsku zwany Lewkiem Isakowiczem). Przewodniczącym gminy staromiejskiej był w owym czasie reb Herszel (zwany Herszkiem). Te dwa imiona zostały zapisane w dokumencie pochodzącym z tamtego okresu.

Rozrastająca się społeczność żydowska Nowego Miasta wzbudzała nieufność ówczesnego kleru, który żywił do Żydów urazę – zwłaszcza w wyniku wspomnianego sporu pomiędzy księdzem Młodeckim a dziedzicem miasta Glińskim. Kiedy właściciele Dębicy zezwolili Żydom na osiedlanie się w Nowym Mieście, a kościół – jak wspomniałem wcześniej – podważał prawo własności dziedziców do nowomiejskich gruntów, ksiądz Młodecki znalazł pretekst, aby wywrzeć na nich nacisk, podnosząc w przytomności władz kościelnych kwestię zbytniego rozrastania się społeczności żydowskiej.

Kardynał krakowski, książę Kazimierz Łubieński[1.7], rozkazał przeprowadzić dochodzenie w kwestii statusu gmin żydowskich w Starym i Nowym Mieście i w tym celu wysłał do Dębicy specjalną delegację. Jej zadaniem było w pierwszym rzędzie zbadanie statusu prawnego Nowego Miasta, gdzie – jak głosiła skarga – utworzono i osadzono gminę żydowską z pogwałceniem praw królewskich i synodalnych i niezgodnie z postanowieniem sądu najwyższego. Wysłannicy kardynała orzekli, iż synagoga (dom nauki?) w Nowym Mieście powinna zostać rozebrana, i że nie może być odbudowana w przyszłości.

Żydzi dębiccy nie pogodzili się z tym wyrokiem. W obecności przewodniczącego gminy żydowskiej reb Lewiego syna Icchaka, pod przysięgą złożoną kardynałowi krakowskiemu zeznali, że sporny budynek nie jest synagogą, i że wybudowano go za wiedzą krakowskiego episkopatu jako dom prywatny z przeznaczeniem na pomieszczenia gminne i naukę (tj. jako dom nauki), bez protestu ze strony miejscowych katolików czy miejscowego kościoła – w okolicy niesąsiadującej z obszarem zamieszkanym przez katolików, poza Starym Miastem, na podstawie pozwoleń wydanych przez króla i dziedziców miasta. Przysięgali, że nowomiejski obszar, na którym osiadła duża społeczność żydowska, nie sąsiaduje ze strefami zamieszkałymi przez katolików, i że gmina żydowska w Nowym Mieście powinna być tolerowana, jako że – podobnie jak gmina staromiejska – uiszcza wszystkie tradycyjne podatki i ciężary nałożone przez kościół i księży. W świetle tych faktów twierdzili, że mają prawo żądać, aby w owym budynku mieściła się synagoga. W spotkaniu tym uczestniczył również reb Herszel, przewodniczący gminy staromiejskiej, żądając wydania pozwolenia na utrzymanie rozdziału pomiędzy gminami żydowskimi Starej i Nowej Dębicy. Sprawa trafiła ponownie pod obrady specjalnej komisji, w skład której wchodzili m.in. szlachetnie urodzony Jan Nowakowski i dr Albert Olszowski. Po długotrwałych obradach komisja postanowiła odrzucić wniosek Żydów. Uznano, że Żydzi ze Starego i Nowego Miasta powinni się gromadzić w jednym budynku, a jeśli nie podporządkują się temu postanowieniu, to będą musieli zapłacić grzywnę w wysokości 50 tynfów[1.8], z przeznaczeniem na odbudowę kościoła zniszczonego podczas potopu szwedzkiego.

Komisja zwróciła również uwagę na fakt wzrostu liczebności ludności żydowskiej przy jednoczesnym kurczeniu się populacji katolickiej, podkreślając, że cały majątek i wszystkie pola działalności gospodarczej należne chrześcijanom przechodzą w ręce Żydów. W związku z tym postanowiono, że Żydzi muszą pozostać w domach i nie pokazywać się na ulicach miasta podczas procesji kościelnych oraz że nie wolno im prowadzić wyszynku alkoholi w niedzielę ani zatrudniać chrześcijańskich służących. Postanowienia te były obwarowane surowymi karami pieniężnymi. Jednak dom nauki (bejt ha-midrasz) nie został rozebrany.

Do roku 1730 gmina dębicka znajdowała się w powiecie rzeszowskim. Na podstawie dokumentów wymieniających żydowskich płatników pogłównego w owym powiecie w tym czasie możemy założyć, że Dębica należała do Rzeszowa i płaciła obowiązujące w nim podatki. Dębica płaciła 500 złotych pogłównego na łączną sumę 10 930 złotych, jakie nałożono na Rzeszów i okolice.

Zmiany nastąpiły w roku 1730. Wówczas to gminy – rzeszowska i okoliczne, w tym jarosławska, a chwilowo także dobromilska – odłączyły się od powiatu przemyskiego. Gmina dębicka wykorzystała okazję, aby odłączyć się od Rzeszowa i zaczęła płacić podatki osobno. Oddzielenie to nastąpiło przy pomocy dziedzica miasta i w dużej mierze jako reakcja na przypadki sprzeniewierzania i wyłudzania podatków przez zarząd gminy rzeszowskiej. W rejestrze poborowym z roku 1734, suma pogłównego pobranego od gminy miejskiej Rzeszowa „z partykularzami” wynosi 7500 złotych, podczas gdy suma pogłównego od gminy dębickiej jest wyszczególniona osobno i wynosi 500 złotych. Kwota ta pokrywa się z sumą, którą pierwotnie Dębica uiszczała samodzielnie. W latach 1736 i 1737 Rzeszów zapłacił 7560 złotych, a Dębica osobno – 500 złotych. Rozdział nie trwał długo, gdyż już w 1738 r. Dębica znów została włączona do Rzeszowa, od którego pobrano łącznie 8034 złotych, z czego znów 500 złotych przypadało na Dębicę. Jednak układ ten również nie trwał długo. W roku następnym, tj. 1739, Dębica ponownie widnieje jako gmina niezależna od Rzeszowa. Wówczas to suma pogłównego przypadającego na Rzeszów wyniosła 8164 złotych, a na Dębicę – 500 złotych.

Począwszy od roku 1739 gmina dębicka stanowiła w rejestrach gminę niezależną. W roku 1753 suma pogłównego zapłaconego przez gminę dębicką wyniosła znów 500 złotych, podczas gdy na Rzeszów przypadło 7693 złotych. W roku 1756 Dębicy nie ma w rejestrze, a Rzeszów widnieje z sumą 6753 złotych. Na podstawie danych zaczerpniętych z omawianego rocznika rejestru poborowego można wysnuć wniosek, że Dębica została ponownie włączona do powiatu rzeszowskiego.

W drugiej połowie XVIII w. Dębica znalazła się administracyjnie w powiecie pilźnieńskim, który należał do województwa sandomierskiego. Według pierwszego polskiego spisu powszechnego, przeprowadzonego w roku 1764, po rozwiązaniu Sejmu Czterech Ziem[1.9], w Dębicy mieszkało 911 Żydów. W rzeczywistości musiało ich być znacznie więcej, gdyż spora grupa Żydów uniknęła spisu, obawiając się o życie swoje oraz los całej gminy. Spis ludności żydowskiej przeprowadziła komisja spisowa składająca się z rabina, sprawującego w danym miesiącu urząd parnasa oraz szamesa. Komisja chodziła od domu do domu, licząc wszystkich Żydów, nawet chwilowo nieobecnych. Żydzi z okolicznych wiosek musieli się stawić w miastach, aby podać liczbę osób zamieszkujących poszczególne domy. Tak powstały listy spisowe, które podpisywali wszyscy członkowie komisji. W miastach królewskich podpisywał je jeszcze starosta, a w miastach prywatnych – jak Dębica – właściciele miasta. Następnie komisje zawoziły te listy do stolic województw, gdzie pod przysięgą zapewniały o rzetelności spisu. Ceremonie składania przysięgi przez żydowskie komisje spisowe odbywały się w synagogach. W niektórych przypadkach listy były najpierw sporządzane po hebrajsku, a następnie tłumaczone na polski, gdyż członkowie żydowskich komisji często nie umieli pisać po polsku. Spośród 911 Żydów, mieszkających według spisu w Dębicy, 573 osoby zamieszkiwały teren miejski, a 338 – przyległe wioski związane administracyjnie z miastem. Spis podawał, że w mieście zarejestrowano 135 żywicieli rodzin, z czego jedynie 33 trudniło się rzemiosłem: 1 detalista, 3 kapeluszników, 1 powroźnik, 7 krawców, 1 złotnik, 5 piekarzy, 7 rzeźników, 1 grawer, 1 balwierz, 1 muzyk, 4 nauczycieli i 1 kantor.

Spośród żywicieli rodzin jedynie 24,4% miało pracę: 1 detalista – 0,7%; 25 wyrobników – 18,5%; 7 przedstawicieli wolnych zawodów – 5,2% (dane te pochodzą z książki dr. Rafaela Mahlera pt. Jidn in amojken Pojlin in licht fun cifern[1.10] .).

O zawodach wykonywanych przez Żydów dębickich dowiadujemy się również z rejestru poborowego podatku pogłównego z roku 1764, w którym wymienieni są: 1 kupiec zbożowy, 1 kantor, 4 nauczycieli, 1 muzyk, 1 powroźnik, 7 krawców (z których tylko jeden miał ucznia), 3 kapeluszników, 1 kowal, 7 rzeźników, 5 piekarzy, 1 grawer, 1 medyk.

Bez wątpienia liczba zatrudnionych oraz przedstawicieli różnych zawodów była znacznie wyższa. Jednak autorzy statystyk celowo nie wymieniają kupców, właścicieli sklepów, pośredników, dmuchaczy szkła itp. „w obawie przed złym okiem”[1.11]. Rejestry z pewnością nie podają pełnej liczby Żydów w Dębicy. Nie rejestrowano ich, obawiając się prześladowań i ucisku – zatem nie możemy dziś odmalować pełnego obrazu dębickiej wspólnoty w owym okresie. Żydzi dębiccy, mając w pamięci dotkliwe doświadczenia z niedawnej przeszłości, starali się nie dopuścić do tego, aby władze miały pełne dane na temat ich rzeczywistej liczebności i aktywności zawodowej.

W roku 1773 miało miejsce wydarzenie, które zatrząsało podstawami istnienia całej wspólnoty dębickich Żydów. W dniu 12 kwietnia owego roku Żydówka Zofia, Jakow Meirek (Meir) wraz z żoną Rachelą oraz nieznaną z imienia dziewczyną, która była córką karczmarza z Nagawczyny, razem przechrzcili się w kościele katolickim w obecności księdza Mikołaja Wierzchowskiego. Karczmarz z Nagawczyny jednak pozostał przy swojej żydowskiej wierze. Jego córka przyjęła trzy nowe imiona: Antonina Franciszka Teresa. Rodzicami chrzestnymi całej czwórki byli: ksiądz-kanonik, książę Antoni Mikołaj Radziwiłł, szlachcianka Teresa Stojowska, sędzia Józef Jordan Stojowski oraz Franciszka Włodek – żona Horacego Włodka.

Można sobie wyobrazić, jakie przerażenie wywołał ten fakt wśród dębickich Żydów w owym czasie.

W latach trzydziestych XVIII stulecia nastąpiło znaczące przyspieszenie rozwoju miasta, co było zasługą dziedzica Franciszka Bielińskiego o jego żony – Doroty Henrietty, którzy przyznali mieszczanom różne przywileje i zachęty, aby nakłonić ich do zabudowania nadanych im wcześniej wolnych placów w Nowym Mieście.

W roku 1768 ziemia dębicka przeszła w ręce księcia Mikołaja Radziwiłła. W czasie uroczystości, która odbyła się w domu dziedzica, burmistrz, rajcy, miejscowa szlachta oraz burmistrze okolicznych miast przysięgli wypełniać swoje obowiązki w dobrej wierze[1.12]. Owego roku miasto ucierpiało podczas przemarszu rosyjskiej armii[1.13], która wkroczyła do Polski, aby wesprzeć konfederację radomską[1.14], ustanowioną przez możnowładców przeciwko patriotycznej konfederacji barskiej, do której przystąpiła część okolicznej szlachty. Starcia pomiędzy tymi dwoma obozami trwały do roku 1772. W pobliżu Dębicy miały miejsce zacięte walki, zwłaszcza w obniżeniu terenu zwanym „za okopem”[1.15].

Bratobójcze walki dwóch stron zakończyły się pierwszym rozbiorem Rzeczpospolitej.

Polska została podzielona między trzy sąsiednie mocarstwa: Rosję, Austrię i Prusy. Odtąd część Polski zajęta przez Austrię, w tym Dębica z przyległymi terenami, znana była jako Galicja[1.16]. W dniu 29 grudnia 1773 r. dębiccy mieszczanie złożyli przysięgę na wierność cesarzowej Marii Teresie[1.17], co odbyło się w obecności austriackich zwierzchników, władz miasta, przedstawiciela Nowej Dębicy oraz pisarza miejskiego. Odtąd Żydzi dębiccy dzielili los wszystkich Żydów galicyjskich. Początkowo miasto należało administracyjnie do powiatu myślenickiego, a następnie do rzeszowskiego, a w końcu do tarnowskiego. Żydzi dębiccy – jak wszyscy Żydzi galicyjscy – odnieśli korzyści z ogólnej poprawy sytuacji gospodarczej kraju. Pomimo to cierpieli z powodu wielu machinacji[1.18] władz austriackich, które nie szczędziły sił, aby „ucywilizować” Żydów i uczynić z nich oświeconych poddanych monarchii habsburskiej.

W roku 1785 krajowy związek gmin żydowskich, utworzony na mocy rozporządzenia Marii Teresy z 1776 r., został rozwiązany. Nigdy później nie zorganizowano już podobnego ciała ogólnokrajowego. Tymczasem jednak dawni urzędnicy gminni zachowali swoje stanowiska. Z wyjątkiem Lwowa i Brodów, gdzie zasiadało po siedmiu parnasów, pozostałe gminy – w tym dębicka – miały ich jedynie po trzech. Funkcja parnasa polegała na reprezentowaniu gminy w kontaktach z władzami, załatwianiu bieżących spraw gminy wraz z rabinem, prowadzeniu ksiąg urodzeń, ślubów i zgonów oraz pobieraniu taksy gminnej i tzw. „podatku żydowskiego”. Władze miasta, utrzymujące bliskie kontakty z parnasami, widziały w nich jedynie wygodne narzędzie wywierania nacisku na gminę. Oprócz parnasów gmina wybierała również zarząd synagogi, zarządy towarzystw dobroczynnych, asesorów i księgowych. W gminie dębickiej nie było rabina, a jedynie nauczyciel pełniący obowiązki sędziego w kwestiach prawa żydowskiego, który pobierał pensję w wysokości 20 florenów, podczas gdy wynagrodzenie kantora wynosiło 15 florenów. Znaczne były obciążenia podatkowe nakładane na Żydów: podatek osobisty (Toleranzsteuer) pobierany od każdej osoby, podatki – dochodowy i majątkowy uzależniony od wysokości dochodów, świeczkowe[1.19], podatek małżeński, podatek od tytułu (tzn. gdy ktoś nosił szczególny tytuł, jak np. morejnu –  hebr. „nasz nauczyciel”). Oprócz tego ściągano również taksę gminną (tzw. króbkę), której pobór kontrolowały również władze miejskie. Od czasu do czasu nakładano nowe ciężary, jak np. kwaterowe (Quartiersteuer) – za zapewnienie kwaterunku oficerom armii austriackiej, podatek gruntowy (Rustikalsteuer) – ściągany oprócz osobnego podatku od nieruchomości, podatek konsumpcyjny i podatek dochodowy. Obciążenia podatkowe nakładane na Żydów znacznie wzrosły, a po reformie w roku 1789 – wzrosły jeszcze bardziej.

Szczególnie wiele cierpień przysparzał Żydom podatek małżeński. W Dębicy miało miejsce pewne zdarzenie, które łączyło się właśnie z tym podatkiem. Urzędnicy cesarscy zajmowali się tym casusem przez kilka lat. W efekcie sprawa stała się precedensem prawnym. W październiku 1778 r. Żyd z Tarnowa imieniem Zindel miał poślubić dziewczynę z Dębicy imieniem Chana. Narzeczona zapłaciła wcześniej należny podatek w wysokości 20 florenów, lecz jej wybranek zmarł krótko przed ślubem. Panna poprosiła urzędników o zwrot podatku lub o zaliczenie go na poczet przyszłego ślubu. Po długich deliberacjach władze w Wiedniu przychyliły się do jej prośby i postanowiły dać jej do wyboru właśnie te dwie opcje.

W owym czasie wśród Żydów galicyjskich wielu było tzw. „intrygantów”[1.20], którzy podsuwali administracji wiedeńskiej wszelkiego rodzaju pomysły gospodarcze i finansowe. Ich celem był wyjazd do Wiednia pod pretekstem przedstawienia swoich planów urzędnikom cesarskim. Jeden z owych intrygantów, reb Mosze Wien, mieszkał w owym czasie w Dębicy. W roku 1878[1.21] nakłaniał wiedeńską administrację, aby wprowadziła monopol na handel woskiem do wyrobu świec. Przyjęcie tej propozycji przez Wiedeń mogłoby zrujnować znaczny odsetek żydowskich przedsiębiorców i kupców. Na szczęście, propozycję tę odrzucono.

Dębica miała również swoich donosicieli, którzy zgłaszali władzom przypadki nierejestrowania ślubów, żądając wynagrodzenia za udzielone informacje[1.22]. W dębickiej gminie tępiono takich donosicieli, dlatego odwoływali się oni do administracji centralnej o umożliwienie im ucieczki do Wiednia. Pewnego razu umożliwiono to Żydowi o nazwisku Israel Kissel. Po przyjeździe zażądał wsparcia finansowego za usługi wyświadczone austriackiemu rządowi.

W roku 1787 wydano rozporządzenie mówiące, iż począwszy od stycznia 1789 r. Żydzi galicyjscy mają obowiązek przybrać niemieckie nazwiska. Odtąd nazwisko „Dembitzer” stało się bardzo znane nie tylko w całej Galicji, ale również w krajach, do których emigrowali dębiczanie. Należy przyjąć za prawdopodobne, że przodkowie Louisa Dembitza Brandeisa[1.23], sławnego sędziego Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych, mieli dębickie korzenie. Później przenieśli się do Czech, a stamtąd wyjechali do Ameryki. Wprowadzenie przez rząd niemieckich nazwisk stanowiło etap w procesie germanizacji i asymilacji Żydów galicyjskich. Z tego samego powodu zarządy gmin i przedsiębiorstw musiały prowadzić swoje księgi wyłącznie w języku niemieckim. Nie wolno było używać w tym celu ani hebrajskiego, ani jidysz. Zakazem objęty był nawet sam alfabet hebrajski.

W celu realizacji tych zamysłów, za radą maskila[1.24] Herca Homburga, w roku 1787 rząd założył dla Żydów na terenie Galicji 51 szkół z niemieckim językiem wykładowym. Jedna z nich powstała w Dębicy. Funkcję nauczyciela powierzono Meirowi Kuchowi, który pobierał pensję roczną w wysokości 200 florenów, czyli dziesięciokrotność uposażenia rabina miasta. Nie wiemy, czy szkoła ta funkcjonowała do roku 1806, to znaczy do chwili likwidacji całego wspomnianego systemu szkolnego. Nie ma na ten temat wzmianki w archiwach, do których mamy dostęp.

Kiedy tysiące żydowskich rodzin zostało bez środków do życia na skutek knowań żydowskich technokratów, cesarz Józef II wydał w dniu 16 sierpnia 1785 r. dekret polecający Żydom, aby zaczęli jak najszybciej zasiedlać tereny rolnicze. Na łączną liczbę 1400 żydowskich rodzin, które objęto dekretem, z Dębicy miano przesiedlić 8 rodzin. Miały one otrzymać 4 parcele, 4 obory i chaty oraz konie, byki i krowy. W wyniku dochodzeń, jakie przeprowadzono w latach 1796 i 1804 okazało się, że – w przeciwieństwie do rodzin z pozostałych gmin galicyjskich – żadna rodzina z Dębicy nie osiedliła się na wsi. Ponowiono więc prośbę o wytypowanie 8 rodzin, lecz i tym razem gmina nie odpowiedziała na nią. Nie wiemy, co było tego powodem.

W roku 1790 szlachcic Tyssowski[1.25]  został aresztowany za nielegalne wydzierżawienie części swojej posiadłości ziemskiej pewnemu Żydowi z Dębicy. Władze powiatu tarnowskiego ukarały szlachcica grzywną w wysokości 100 florenów za złamanie prawa (gesetzwidrige Judenpacht). Żyda skazano na chłostę 10 batów. Szlachcic odwołał się od wyroku i jego grzywnę obniżono do 50 florenów, jednak Żydowi kary nie złagodzono.

W dniu 18 marca 1788 r. rząd wiedeński wydał rozporządzenie o poborze mieszkańców Galicji, w tym Żydów, do wojska. Jednak już w 1790 r. umożliwiono Żydom wykupienie się od służby wojskowej za opłatą w wysokości 30 florenów od rekruta. Stan ten trwał do roku 1804, kiedy Żydów ponownie zmuszono do służby wraz z chrześcijanami. W roku 1797 Żydzi z powiatu myślenickiego, do którego wówczas należała Dębica, za wstawiennictwem Szlomo Koflera – ówczesnego poborcy świeczkowego – otrzymali przywilej całkowitego wyłączenia od służby wojskowej. W zamian za przywilej Żydzi musieli zapłacić 200 kantarów srebra[1.26] lub milion florenów w srebrnej zastawie plus 5000 florenów w gotówce.

Urzędnicy powiatowi poinformowali o przywileju Natana Landaua, który pełnił funkcję rabina Dębicy w latach 1797–1809. Rząd wiedeński nie przystał na dalsze negocjacje z Koflerem, gdyż Żydzi często próbowali wykręcić się od poboru, nie płacąc żądanej sumy. W roku 1788 w całej Galicji przeprowadzono spis ludności żydowskiej. Niestety, na listach spisowych z Rzeszowszczyzny nie widnieją dane na temat Dębicy – podaje się jedynie sumę dla całego regionu.

Za polskich rządów Żydzi mieli prawo posiadać domy i ziemię w granicach miasta na mocy przywilejów przyznawanych w poszczególnych miastach prywatnych. W czasach zaboru austriackiego Żydom nie wolno było nabywać domów będących własnością rządową lub publiczną. Mogli jedynie kupować domy i ziemię w dzielnicy żydowskiej. Zakaz ten został wpisany do statutu miasta. Chcąc poprawić stan galicyjskiego budownictwa, rząd wiedeński wydał w dniu 28 marca 1805 r. rozporządzenie, w którym żądał, aby domy żydowskie były murowane. Przyczyniło się to do pogorszenia poziomu życia Żydów, gdyż odtąd nie wolno im było nabywać domów lub działek, które uprzednio nie należały do ich braci w wierze. Jeśli dany dom należał początkowo do Żyda, a później został sprzedany chrześcijaninowi, to i tak nie mógł zostać nabyty przez Żyda – choćby chrześcijanin mógł na tym zarobić. A jednak – mimo zakazów prawnych – Żydzi dębiccy i tak nabywali znaczne ilości domów i działek od chrześcijan. W roku 1824 gmina wystosowała do rządu prośbę o oficjalne przyznanie miejscowym Żydom prawa własności do zakupionych domów i działek. Petycja ta dotarła do komisarzy we Lwowie – stolicy Galicji, którzy odesłali ją do Ministerstwa Ziem w Wiedniu. Wniosek został rozpatrzony pozytywnie z zaznaczeniem, iż uczyniono tak w drodze wyjątku. Zbiegło się to w czasie z głośnymi protestami przywódców społeczności chasydzkiej, którzy zaczęli oponować przeciwko nabywaniu przez Żydów prawa własności do zajmowanych nieruchomości. Cadyk reb Mendel z Rymanowa postrzegał owo rządowe pozwolenie jako pretekst służący łagodzeniu niedogodności życia na wygnaniu i promowaniu asymilacji. 

Pod rządami austriackimi miasto rozwijało się i rozkwitało gospodarczo, dzięki czemu korzystali na tym również i Żydzi. Nawiązano kontakty biznesowe z wieloma prowincjami Austro-Węgier. Już w pierwszej połowie XIX w. dębiczanie, głównie Żydzi, założyli wiele nowych przedsiębiorstw i zakładów, w tym: młyn zbożowy, tartak, fabrykę zapałek, fabrykę mydła, hutę szkła i gorzelnię. Ludność miasta żyła z przemysłu, handlu i pracy fizycznej – głównie w firmach żydowskich.

W roku 1831 w Dębicy wybuchła epidemia cholery, która spowodowała wielkie spustoszenie i wśród ludności chrześcijańskiej, i żydowskiej.

W latach czterdziestych XIX w. Polacy mieszkający w Dębicy zaczęli się angażować w ruch narodowowyzwoleńczy. Szlachta biorąca udział w tym ruchu niejednokrotnie przejeżdżała przez Dębicę, udając się na tajne zgromadzenia – zwłaszcza że w mieście mieszkał wówczas wraz z rodziną późniejszy organizator i samozwańczy dyktator powstania z 1846 r., Jan Tyssowski[1.27].

Wybuchowi powstania krakowskiego w 1846 r. towarzyszyło inspirowane przez Austriaków powstanie chłopów przeciwko szlachcie, któremu przewodził – Jakub Szela[1.28]. Był to dla Żydów dębickich czas wielkiej trwogi, gdyż doszły do nich wieści o masakrze panów, jaka miała miejsce w Jaśle, Sanoku i Tarnowie – mimo iż w samej Dębicy do niczego nie doszło[1.29]. Żydzi dębiccy czekali na rozwój wydarzeń ogarnięci strachem: z jednej bowiem strony miejscowa szlachta mogła się na nich zemścić za to, że prawą ręka przywódcy powstania Szeli był Żyd Lewek Stern, z drugiej zaś – pretensje mogli mieć również i sami chłopi, którzy oskarżali Żydów o wspieranie szlachty, a tym samym o przyczynianie się do ucisku wsi. Na skutek powstania chłopskiego pozycja właścicieli okolicznych ziem w systemie władzy uległa osłabieniu. Chłop Kazimierz Walczak został wybrany jako przedstawiciel Dębicy do pierwszego austriackiego parlamentu, który zwołano w Wiedniu po powstaniach roku 1848[1.30]. Gdy w drugiej połowie XIX w. Żydom austriackim przyznano równe prawa obywatelskie, położenie Żydów w Dębicy zaczęło się wolno, lecz systematycznie poprawiać. Uchylono dekrety służące zahamowaniu przyrostu naturalnego i wykluczeniu z życia gospodarczego ludności żydowskiej.

Ważnym czynnikiem działającym na rzecz poprawy ogólnej sytuacji gospodarczej Galicji było otwarcie linii kolejowej Karola Ludwika[1.31], która przebiegała przez całą północną część monarchii habsburskiej – z Wiednia do Lwowa. W Dębicy znajdował się jeden z przystanków na tej linii[1.32]

Ludność żydowska, licząca w 1840 r. 500 dusz, w ciągu dwudziestu pięciu lat wzrosła tysiąckrotnie[1.33]. W spisie powszechnym z roku 1880 podano, że Dębicę zamieszkiwało 2385 Żydów, tj. 73,2% ogólnej liczby mieszkańców miasta. Jednakże rozwój kulturalny i społeczny dębickiej gminy żydowskiej przebiegał bardzo wolno z uwagi na to, iż zdecydowaną większość stanowili w niej chasydzi lub osoby, które obawiały się wszczęcia konfliktu z chasydami[1.34].

W drugiej połowie XIX w. w Dębicy przewagę zdobyli zwolennicy reb Naftalego Cwi z Ropczyc[1.35]. Miasto stało się jednym z „ropczyckich” ośrodków chasydzkich. Spór w sprawie obsadzenia stanowiska rabina Dębicy zakończył się wybraniem reb Rubena Horowitza – wnuka reb Naftalego.

O dębickim rabinacie nie zachowały się żadne przekazy sprzed drugiej połowy XVIII wieku. Pierwszymi wspomnianymi z imienia rabinami Dębicy byli reb Szmuel i reb Eliezer, należący do znanego rodu rabinackiego Horowitzów, którzy pełnili w mieście funkcje rabinackie w drugiej połowie XVIII wieku. Nie należy ich jednak mylić z potomkami reb Naftalego z Ropczyc, którzy później przybrali to nazwisko. Po śmierci reb Eliezera Horowitza w 1790 r. funkcję rabina miasta do roku 1809 pełnił Natan Landau Kohen. Po nim funkcję tę objął i pełnił do roku 1820 reb Szmuel Henoch Gewirtz. Z kolei jego następcą został jego syn – sędzia rabinacki reb Eliahu Gewirtz. Po śmierci tego ostatniego fotel rabina stał pusty przez kilka lat. Reb Ruben Horowitz ostatecznie zamieszkał w Dębicy dopiero w roku 1872 i wówczas też zaczął pełnić dwie funkcję – rabina i admora[1.36] – jednocześnie.

Haskala nie miała wielkiego wpływu na Żydów w Dębicy, którzy w większości prowadzili bardzo tradycyjne życie[1.37].

Żydzi dębiccy zaczęli modernizować się kulturowo dopiero na początku XX wieku. W owym czasie nieliczne rodziny odważały się posyłać dzieci do polskich szkół publicznych oraz do gimnazjum. W roku 1907 na 406 uczniów gimnazjum było 27 Żydów – wśród nich część spoza miasta.

W dniu 02.04.1891 r. Minister ds. Religii i Edukacji w Wiedniu wydał rozporządzenie nadające dębickiej gminie żydowskiej status gminy niezależnej w obrębie powiatu ropczyckiego. Gmina dębicka miała przywilej posiadania własnej rady gminnej. Jednak rada ta zajmowała się jedynie kwestiami religijnymi i nie przedstawiła żadnych nowych pomysłów, które pozwoliłyby poprawić sytuację ekonomiczną i kulturalną rosnącej populacji żydowskiej. Sytuacja ta stale się pogarszała i wielu Żydów musiało wyjechać z miasta na skutek braku środków do życia.

W roku 1890, niedługo przed restrukturyzacją gminy, założono organizację na rzecz pomocy biednym. Organizacja ta rozdała działki o łącznej powierzchni 6 akrów[1.38] oraz udzieliła pożyczek w łącznej kwocie 3000 guldenów[1.39].

W wyniku ostatnich przed wybuchem pierwszej wojny światowej wyborów do władz gminnych wybrani zostali: Mendel Mahler (prezes), Israel Shtarch (wiceprezes), Jakow Taub, Jona Geshwind, Hersz Shuldenfrei, Jakow Lishe, Chaim Alster, Mosze Sommer i Abraham Kus (członkowie). Sekretarzem gminy został Jehuda Tewel. Opłacanym przez gminę nauczycielem religii mojżeszowej w szkole publicznej został Mosze Wallach. Budżet gminy na rok 1914 wyniósł 13 000 koron.

Pod auspicjami rady gminy żydowskiej w Dębicy działało żydowskie towarzystwo pogrzebowe (Chewra Kadisza) oraz organizacja opieki nad chorymi (Bikur Cholim). Jej prezesem był Jakow (Jakub) Taub. Rada dysponowała również specjalnym funduszem na rzecz ubogich.

Pierwsze zarzewia syjonizmu zaczęły docierać do Dębicy w latach 90. XIX w., kiedy ruch syjonistyczny zaczynał zapuszczać korzenie w Galicji. Jednak organizacje syjonistyczne zaczęły działać na szerszą skalę dopiero od 1907 r., na fali emocji, które odczuwali galicyjscy Żydzi w związku z kontrowersjami, jakie towarzyszyły wyborom do austriackiego parlamentu. W owym czasie syjoniści po raz pierwszy startowali w wyborach powszechnych. Dębica została utrwalona w annałach galicyjskiego syjonizmu jako miejscowość, w której założono studencką organizację Ha-Szachar. Organizacja ta została powołana podczas zjazdu, który odbył się w czasie święta Pesach w roku 5668 (1898) w hotelu Bornsteina w Dębicy[1.40].

Źródło:

  • Gelber N. M., Le-toldot ha-Jehudim be-Dembic, [w:] Sefer Dembic, red. D. Leibl, Tel Aviv 1960, ss. 9–14.

Przetłumaczył z języka angielskiego, opracował i opatrzył przypisami:
Ireneusz Socha © 2005

Powyższe tłumaczenie zostało dokonane z przekładu hebrajskiego oryginału na język angielski wykonanego przez Jerrolda Landaua za pozwoleniem Pana Meira Goldmana i The JewishGen Inc. oraz dzięki życzliwej pomocy Pani Joyce Field i Pana Marca Seidenfelda. 

Angielska wersja artykułu jest dostępna na stronie Gelber N. M., History of the Jews in Dembitz. Oryginał Sefer Dembic jest dostępny na stronie The New York Public Library.

Dr. N. M. Gelber
Tłumaczenie Ireneusz Socha
Finansowanie Jacek Dymitrowski

Pokaż przypisy

Ukryj przypisy

[1.1] Władysław III Jagiellończyk zwany Warneńczykiem (zginął 10.11.1444 r.) – przyp. Jacek Dymitrowski.

[1.2] Na św. Małgorzatę (17 lipca) oraz na św. Jadwigę (15 października) – przyp. tłum. na j. pol.

[1.3] To część zachodnia miasta – przyp. Jacek Dymitrowski.

[1.4] Glińscy nie byli katolikami – przyp. Jacek Dymitrowski.

[1.5] Magnus Steinbock – przyp. Jacek Dymitrowski.

[1.6] Od hebrajskiego słowa znaczącego „utrzymywać”, administrator gminy żydowskiej  przyp. tłum. na j. ang.

[1.7] Pierwszym kardynałem krakowskim z tytułem księcia został Adam Sapieha, a Łubieńscy nigdy nie mieli tytułu książęcego – przyp. Jacek Dymitrowski.

[1.8] Lidia Górska za Józefem Wyrobkiem i jego Ważniejszymi dokumentami do historyi Miasta Dębicy podaje: „Żydzi zakazem się nie przejęli i przebudowali jeden z domów na bożnicę, oraz odbudowali jedną z synagog. W wydanym w 1712 r. dekrecie biskup Łubieński zakazał Żydom pod karą 1000 grzywien dalszych praktyk w synagodze znajdującej się nadal w pobliżu kościoła. Biskup uwzględnił jednak potrzeby duchowe ludności żydowskiej i zezwolił na użytkowanie bożnicy, która znajdowała się dalej”. – przyp. tłum. na j. pol.

[1.9] Sejm Czterech Ziem (hebr., Waad Arba Aracot) – naczelny organ samorządu żydowskiego w dawnej Rzeczpospolitej, utworzony w 1580 roku. W skład Sejmu Czterech Ziem wchodziły cztery ziemstwa – Wielkopolska, Małopolska, Ruś i Litwa (wraz z zamieszkałą na ich terytorium, zorganizowaną w gminy ludnością żydowską).

[1.10] Mahler R., Jidn in amojken Pojlin in licht fun cifern, Warszawa 1958, s. 91, 119, 124, tab. 11, 43.

[1.11] Hebr. ajin ha-ra – odniesienie do rozmaitych przesądów mówiących o tym, że w wyniku pewnych czynności lub insynuacji słownych konkretne osoby mogą odczuć działanie złych sił – przyp. tłum. na j. ang.

[1.12] Rota przysięgi wójtów gromadzkich: „Ja N.N. przysięgam Panu Bogu Wszechmogącemu w Trójcy Św. Jedynemu  jako Urząd i powinność moię pilnie i sprawiedliwie zachowam szkody Pańskiej wszędzie y zawsze przestrzegać będę, o rządzeniu się sąsiadów y współmieszkańców moich wiedzieć będę, źle żyjących ludzi Dworowi doniosę a źle się rządzących nauczać, napominać będę, Sąsiada Bliźniemu krzywdę czyniącego sprawiedliwie sądzić będę, wszystkie sprawy i rządzenia się Gromady do Dworu donosić będę. Tak mi Panie Boże dopomóż i niewinna Męka Jego!” – Cyt. za: Ważniejsze dokumenty do historyi Miasta Dębicy, zebr. J. Wyrobek, cz. 3-4, Dębica 2013 – przyp. tłum. na j. pol.

[1.13] Niżegrodzki pułk karabinierów – przyp. tłum. na j. pol.

[1.14] Konfederacja radomska była w 1767 r., zaś barska w 1768 roku. Konfederacja barska była formą kontynuacji konfederacji radomskiej – przyp. Jacek Dymitrowski.

[1.15] Dzisiejsze Błonia. Profesor Józef Wyrobek pisał: 1 km na wschód od Dębicy ciągną się na lewo od gościńca „błonie” miejsce dla ćwiczeń tutejszej załogi piechoty i jazdy. Na początku tych błoni widać wzniesienie „z okopem” z czasów dawnych wojen. Według podania stoczyli tu Polacy z Moskalami zaciętą bitwę. Znajdowano tu kule dział – przyp. tłum. na j. pol.

[1.16] Królestwo Galicji i Lodomerii  przyp. tłum. na j. pol.

[1.17] I jej synowi – Józefowi II. Przysięga homagialna wierności i lojalności wobec cesarza Austrii i jego następców – przyp. tłum. na j. pol.

[1.18] W hebrajskim oryginale: patnatim i dakartim. Znaczenie niejasne, prawdopodobnie są to odniesienia do nieznanych terminów polskich lub niemieckich, mimo to z kontekstu można z całą pewnością wysnuć wniosek, iż chodzi o „machinacje” – przyp. tłum. na j. ang.

[1.19] Podatek kościelny od ilości świec zapalanych w szabat – przyp. tłum. na j. ang.

[1.20] Hebrajski oryginał baalej ha-caot wskazuje na osoby o złośliwych, ukrytych intencjach – przyp. tłum. na j. ang.

[1.21] Błędny rok – przyp. Jacek Dymitrowski.

[1.22] Jak widać, Żydzi galicyjscy powszechnie rezygnowali z rejestracji małżeństw, w ten sposób próbując uniknąć olbrzymiego podatku małżeńskiego. Skalę tego podatku najlepiej ilustruje fragment nt. rocznego uposażenia rabina, wynoszącego 20 florenów, czyli sumie należnej w ramach tego podatku. – przyp. tłum. na j. ang.

[1.23] Louis Dembitz Brandeis (13.11.1856–03.10.1941) – wybitny amerykański specjalista prawa procesowego, sędzia Sądu Najwyższego USA w latach 1916–1939, obrońca prawa do prywatności, jako pierwszy wykorzystywał badania socjologiczne w opracowywaniu sprawozdań sądowych i wspieraniu argumentacji procesowej (tzw. „Brandeis Brief”), lider amerykańskiego ruchu syjonistycznego, patron Brandeis University w Waltham w stanie Massachusetts oraz Louis D. Brandeis School of Law na University of Louisville w stanie Kentucky.

[1.24] Zwolennik Haskali – ruchu oświeceniowego wśród Żydów, zwolennik asymilacji i europeizacji Żydów.

[1.25] Jan Józef Tyssowski (1811–1857), polski działacz polityczny, uczestnik powstania listopadowego 1830–31; w trakcie „rewolucji krakowskiej” 1846 r. członek Rządu Narodowego i jej dyktator; po klęsce powstania krakowskiego wyemigrował i ostatecznie osiadł w Stanach Zjednoczonych. Jak uważa Jacek Dymitrowski, w tym przypadku należy wątpić, by chodziło istotnie o J. J. Tyssowskiego. W Dębicy mieszkała jego rodzina.

[1.26] Według Jerrolda Landaua, kantar jest miarą równą 288 kg, w źródłach polskojęzycznych 1 kantar = 44,9 kg. Jacek Dymitrowski podaje, że kantar to cetnar, czyli 100 funtów. – przyp. tłum. na j. pol.

[1.27] Jan Tyssowski mieszkał wówczas w Gumniskach k. Tarnowa i był zarządcą dóbr Sanguszków. W Dębicy mieszkała jego rodzina – przyp. Jacek Dymitrowski.

[1.28] Powstanie chłopskie w 1846 r. w Galicji, zwane również rabacją (rzezią) galicyjską. Było to największe na ziemiach polskich powstanie chłopów w XIX w., spowodowane m.in. wzrostem pańszczyzny. Niezadowolenie chłopów władze austr. skierowały przeciwko szlachcie i wykorzystały do sparaliżowania przygotowywanego przez demokratów szlacheckich trójzaborowego powstania narodowego. Agitacja austriacka, brak demokratycznej propagandy na wsi, a także nieudana próba opanowania przez powstańców Tarnowa (18.02), spowodowały, że chłopi poza powstaniem chochołowskim nie poparli powstania przeciw zaborcy (rewolucja krakowska 1846), lecz uderzyli na dwory (zniszczono ich ok. 470, z rąk chłopskich zginęło ok. 1000 osób), rozbrajali powstańców i oddawali w ręce Austriaków. Jednym z przywódców powstania chłopskiego był Jakub Szela. Po upadku rewolucji krakowskiej powstanie chłopskie zostało stłumione przez austriackie wojska. Wypadki w Galicji odbiły się szerokim echem w Europie i były jednym z pierwszych przejawów fali rewolucyjnej okresu Wiosny Ludów.

[1.29] Rabacja chłopstwa galicyjskiego z 1846 r. ogarnęła także Dębicę (gdzie chłopi zamordowali hr. Dominika Reya), Pilzno, Brzostek i wszystkie okoliczne miejscowości. Ze Smarżowej, wsi na południu regionu, wywodził się przywódca ruchu Jakub Szela. Los nie okazał się łaskawy dla niemal wszystkich folwarków w powiecie, tyle, że wielu właścicieli zbiegło przed falą okrucieństwa. Nie wszyscy jednak zdążyli. Chłopi zabili ponad 200 osób i zniszczyli 80 dworów, z których większość już nie powstała ze zgliszcz.

[1.30] Wiosna Ludów to określenie europejskich rewolucji 1848–49. Miały one różne przyczyny: walczono o zjednoczenie kraju (Włochy, Niemcy), o ustrój republikański (Francja, częściowo Niemcy), o konstytucję (Niemcy, Prusy, monarchia habsburska), o wyzwolenie kraju spod obcej okupacji (pn. Włochy, Węgry i inne kraje wchodzące w skład monarchii habsburskiej, Wielkie Księstwo Poznańskie), o zniesienie pozostałości ustroju feudalnego (Niemcy, monarchia habsburska, ziemie pol.), o zniesienie praw cechowych w rzemiośle hamujących rozwój przemysłu lub, przeciwnie, o ich zachowanie w celu ratowania rzemiosła (Niemcy, monarchia habsburska); ponadto ujawnił się konflikt między robotnikami a właścicielami (Francja, Niemcy). W państwach o wielonarodowym składzie ludności, jak Prusy (Niemcy, Polacy), a zwł. monarchia habsburska (Niemcy, Polacy, Czesi, Ukraińcy, Rumuni, Węgrzy, Włosi, Chorwaci, Słowacy i in.), pojawiły się konflikty na tle narodowym.

[1.31] Kaiserlich-Königliche Private Galizische Carl Ludwig-Bahn, czyli C.K. Uprzywilejowana Galicyjska Kolej Żelazna Karola Ludwika. Arcyksiążę Karol Ludwik (1833–1896) był bratem cesarza Franciszka Józefa I – przyp. tłum. na j. pol.

[1.32] Towarzystwo Uprzywilejowanej galicyjskiej kolei żelaznej Karola Ludwika przejęło od kolei północnej linię z Krakowa do Dębicy z odnogami do Wieliczki i Niepołomic i otrzymało koncesję z 7 kwietnia 1858 r. na ukończenie rozpoczętej przez kolej północną budowy kolei z Dębicy do Rzeszowa, następnie koncesję na budowę kolei z Rzeszowa na Lwów do Brodów (granica rosyjska) i fakultatywną koncesję na linię ze Lwowa do Czerniowiec. Na linii Dębica-Rzeszów (46,9 km) ruch otwarto 15 listopada 1858 r. – przyp. tłum. na j. pol.

[1.33] Określenie „tysiąckrotnie” jest przesadą. Wzrost ilościowy od 500 do 2384 osób to mniej niż 500% – przyp. tłum. na j. ang.

[1.34] Chasydzi – tak ówcześnie, jak i obecnie – podchodzili i nadal podchodzą bardzo nieufnie do powszechnie obowiązujących wzorców kulturowych – przyp. tłum. na j. ang.

[1.35] Reb Naftali Cwi ben Menachem Mendel Horowitz z Ropczyc (1760–1827) przywódca chasydzki i protoplasta bardzo szeroko rozgałęzionej w Galicji dynastii cadyków. Syn misnagda Menachema Mendla z Leska, uczeń Elimelecha z Leżajska, Izraela Icchaka Hofsteina z Kozienic i Menachema Mendla z Rymanowa. Zamieszkał w Ropczycach, skupiając wokół siebie liczne grono chasydów. Był mistrzem w kabalistycznej interpretacji Tory. Popularny bohater ludowych legend. Zbiór jego powiedzeń Ohel Naftali (hebr. „Namiot Naftalego”) został wydany we Lwowie w 1911 r. Innym jego dziełem są oparte na kabale komentarze chasydzkie do Tory pt. Zera kodesz (hebr. „Święty plon”, Lwów 1868). Pod koniec życia zerwał prawie wszystkie kontakty ze swoimi chasydami i odizolował się od świata – przyp. tłum. na j. pol.

[1.36] Admor – akronim od słów adonejnu morejnu we-rabejnu (hebr. nasz pan, nasz nauczyciel i nasz rabbi). Honorowy tytuł, którym określano cadyków – przywódców chasydzkich – przyp. tłum. na j. ang.

[1.37] Haskala nazywamy ruch oświeceniowy wśród Żydów, zapoczątkowany w Niemczech w końcu XVIII wieku. Ruch ten stopniowo rozszerzał się na Galicję, potem Królestwo Pol., ziemie litewskie i Ukrainę. Haskala propagowała odrodzenie kulturalne i społeczne Żydów przez rozwój nauki, reformę szkolnictwa, zbliżenie do kultury krajów, w których żyli; wpłynęła na rozwój prasy i literatury żydowskiej, upowszechnienie się wśród Żydów nauki i literatury europejskiej, zapoczątkowała ruch asymilacyjny. W Polsce do głównych działaczy haskali należeli: Chaim Zelig Słonimski, Anatol Stern – przyp. tłum. na j. pol.

[1.38] 24281 metrów kwadratowych – przyp. tłum. na j. pol.

[1.39] Jak widać, organizacja ta pomagała biednym ludziom samodzielnie zdobywać środki do życia – a nie zajmowała się zaspokajaniem ich najbardziej podstawowych potrzeb – przyp. tłum. na j. ang.

[1.40] Oto, co znajdujemy na temat Ha-Szachar w Archiwum UJ: „Haszachar – Przedświt” Związek Żydowskiej Młodzieży Akademickiej, założony został w 1898 r. w Krakowie jako pierwsza syjonistyczna galicyjska organizacja studencka. Działała dzięki poparciu Fundacji barona Maurycego Hirscha oraz austriackiej filii Alliance Israelite Universelle. Haszachar był już wówczas zaangażowany w życie Uniwersytetu, choć statut organizacji z nazwą Związek Żydowskiej Młodzieży Akademickiej UJ „Przedświt – Haszachar” został zatwierdzony przez Senat 22 marca 1922 r. Organizacja działała nieprzerwanie do 1939 r. stawiając sobie za cel wychowanie członków w duchu kultury żydowskiej, rozpowszechnianie znajomości języka hebrajskiego, pielęgnowanie poczucia obowiązku wobec państwa, szukanie dróg porozumienia ze społeczeństwem polskim. Funkcje kuratorów sprawowali prof. dr Fryderyk Zoll a następnie, prof. dr Stefan Schmidt. W roku akademickim 1935/36 liczba członków osiągnęła liczbę 102, później spadła do 58 w roku akademickim 1937/1938. Cyt. za: http://www.archiwum.uj.edu.pl/wystawazydowska/organ.htm (link nie działa) przyp. tłum. na j. pol.

Administrator dołożył wszelkich możliwych starań, aby prezentowane treści były prawdziwe i aktualne oraz nie naruszały praw osób trzecich,w tym praw autorskich, jednak nie może tego zagwarantować. Dlatego błędne informacje na stronie internetowej nie mogą być podstawą roszczeń. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości prosimy o kontakt na adres: sztetl@polin.pl