Historia
Społeczność żydowska przed 1989 – Polska / śląskie
Trudno jest ustalić rzeczywisty początek żydowskiego osadnictwa w Częstochowie. Miasto posiadało przywilej „de non tolerandis Judaeis”, jednak prawdopodobnie pierwsi Żydzi pojawili się tutaj już około 1700 r.
Kazimierz Rędziński wskazuje początki osadnictwa żydowskiego w Częstochowie w pierwszych latach XVIII w. Swoje wnioski opiera na zachowanym dokumencie mówiącym o kontrakcie zwartym pomiędzy Żydem Mośkiem a burmistrzem i Radą Miasta w sprawie pożyczki na spłatę kontrybucji nałożonej na miasto przez Szwedów w 1705 r. W zamian władze miejskie pozwoliły mieszkać Mośkowi w Starej Częstochowie tak długo, aż nie zwrócą mu długu[1.1].
W połowie XVIII w. w tutejszym więzieniu przebywał Jakub Frank (1726-1791). Ten słynny przywódca ruchu franksistów został w 1760 r. uznany przez sąd rabinacki winnym bluźnierstwa. Wysłano go do więzienia w Częstochowie, gdzie spędził 13 lat, do uwolnienia przez rosyjskiego generała Bibikowa. Pomimo swego uwięzienia, Jakub Frank skupił wokół siebie w Częstochowie dużą grupę swoich zwolenników oraz najbliższą rodzinę z żoną.
Prawdopodobnie, za rządów króla Stanisława Poniatowskiego (rządził w latach 1764-1794) Żydzi byli już zadomowieni w Częstochowie. Istnieje informacja, że w 1765 r. w mieście żyło 51 rodzin żydowskich, które trudniły się drobnym handlem i tkactwem. Podlegali oni pod kahał Janowa, gdzie chowano zmarłych z Częstochowy. Pierwszą salę modlitwy utworzono w prywatnym mieszkaniu N. Bermana przy Starym Rynku 15. Salę tą zamknięto, gdy w 1765 r. wybudowano Starą Synagogę (róg ulic Nadrzecznej 32 i Mirowskiej).
Sytuacja częstochowskich Żydów zaczęła się poprawiać po 1793 r., kiedy to miasto znalazło się w pruskim zaborze. W 1798 r. powstała samodzielna gmina żydowska, a rok później założono cmentarz żydowski w mieście. W 1806 r. otworzono szkołę żydowską. Gdy w 1806 r. Częstochowa weszła w skład Księstwa Warszawskiego, sporządzony raport mówił, że w mieście żyło 496 Żydów, stanowiąc 14,8% ogółu mieszkańców. W całym powiecie częstochowskim żyło 1 310 Żydów, stanowiąc 18,8% ogółu mieszkańców. Oznacza to, że jedna trzecia tutejszych Żydów mieszkała w mieście. Społeczność żydowska w okolicznych wioskach stanowiła przeciętnie 2% populacji.
Na początku XIX w. do Częstochowy przybyło wielu niemieckich rzemieślników i kapitalistów z pobliskiego Śląska. W grupie tej znaleźli się również Żydzi. Dawało się wówczas wyraźnie zauważyć różnica pomiędzy biednymi polskimi Żydami, a bogatymi niemieckimi. Najzamożniejsi z nich zatrudniali do edukacji swoich dzieci nauczycieli specjalnie sprowadzanych z zagranicy. W 1818 r. w Częstochowie przebywali dwaj zagraniczni nauczyciele - byli to: Leon Gotenberg z Głogowa na Śląsku i Wilhelm Imier z Praszki[1.2].
Częstochowa miała wówczas proporcjonalnie większą ilość zeuropeizowanych Żydów, niż np. większa Warszawa. W 1818 r. grupa wykształconych Żydów zwróciła się z prośbą do władz miejskich, że byliby gotowi ubierać się w europejski sposób i posyłać swoje dzieci do prywatnych szkół. Tacy najbogatsi zasymilowani Żydzi mieszkali poza żydowską częścią miasta i posiadali domy na chrześcijańskich ulicach. W owym czasie w Częstochowie istniały dwie żydowskie szkoły, Talmud Tora w której uczyło się 100 dzieci, szkoła rzemieślnicza z 80 uczniami, szkoła ogrodnicza z 30 uczniami oraz około 50 chederów z 4000 uczniów. Ogółem w szkołach podstawowych i średnich uczyło się 4 945 żydowskich dzieci. Te dane dają nam obraz pragnień żydowskich rodziców by kształcić i wychowywać swoje dzieci[1.3].
W 1827 r. w mieście mieszkało już 1 141 Żydów, stanowiąc 18,5% ogółu mieszkańców miasta. W owym czasie pojawiają się pierwsze informacje o żydowskich zakładach w Częstochowie. Do miasta w poszukiwaniu miejsc pracy zaczęli napływać biedni Żydzi z okolicznych wiosek. Nie posiadali oni prawa do legalnego zamieszkiwania w Częstochowie i żyli w ciągłym strachu przed wydaleniem. W 1829 r. liczbę takich rodzin oceniano na około 100. Niewielka grupa Żydów trudniła się również przemytem przez pobliską granicę (wielu z nich osiedliło się później w Łodzi). W 1828 r. Dawid Gutenberg otworzył w Częstochowie pierwszą żydowską manufakturę (posiadał w owym czasie 12 warsztatów tkackich).
Pokaż przypisy
Ukryj przypisy
[1.1] Jerzy Mizgalski, Żydzi Częstochowianie, Częstochowa 2004 r.
[1.2] http://www.jewishgen.org/yizkor/Czestochowa1/cze003.html (stan na 16 VI 2009).
[1.3] http://www.jewishgen.org/yizkor/Czestochowa/cze005.html#6r (stan na 16 VI 2009)
Administrator dołożył wszelkich możliwych starań, aby prezentowane treści były prawdziwe i aktualne oraz nie naruszały praw osób trzecich,w tym praw autorskich, jednak nie może tego zagwarantować.Dlatego błędne informacje na stronie internetowej nie mogą być podstawą roszczeń. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości prosimy o kontakt na adres: sztetl@jewishmuseum.org.pl
