Historia
Społeczność żydowska przed 1989 – Ukraina / Тернопільська область (obwód tarnopolski)
Buczacz jest szczególnym miejscem. Obok Brodów, Tarnopola, Żółkwi i Lwowa jest to jeden z najważniejszych ośrodków duchowych galicyjskiego żydostwa, skąd pochodzi wielu ludzi o światowej sławie. Dziś to niewielkie miasteczko, leżące 72 km na południowy zachód od Tarnopola.
Pierwsze wzmianku o Buczaczu pojawiają się w dokumentach z 1260 i 1379 roku. Początki miasta sięgają XII w., kiedy to stało się ważnym ośrodkiem handlu ze wschodem. Wtedy pojawili się tam pierwsi Żydzi - Sefardyjczycy z Europy Południowej. Dopiero po wejściu Rusi Czerwonej w skład Królestwa Polskiego Aszkenazyjczycy z Niemiec i Polski mogli zacząć osiedlać się w Buczaczu.
Osada należała do rodu Buczackich herbu Abdank, którzy wznieśli tam zamek i chcieli zrobić z miasta prężny ośrodek handlu. Zapraszali do Buczacza różnych kupców, między innymi Żydów i Ormian. W 1515 r. miasto otrzymało powtórną lokację na prawie magdeburskim. Michał Buczacki pochodzący z tego rodu był starostą halickim. Król Władysław Jagiełło nadał mu także wieś Złoczów. Ostatnią przedstawicielką rodu Buczackich, która zarządzała miasteczkiem, była Katarzyna Buczacka, córka Jakuba, który zmarł w 1501 roku. Wyszła za mąż za Jana Tworowskiego. Brat Katarzyny, Jan Krzysztof Buczacki, wsławił się walką z kalwinistami w Rzeczypospolitej. Na początku XVII w. miasto zostało własnością Potockich i, będąc rezydencją tego sławnego rodu, rozkwitło. Szczególnie przyczynił się do tego wojewoda bracławski Stefan Potocki.
Jak podaje A. Bałaban, Żydzi żyli w Buczaczu od samego początku istnienia miasta[1.1], jednak pierwsza wzmianka o osadnictwie żydowskim w mieście pochodzi z 1572 roku.[1.2] Najwcześniejszy żydowski kamień nagrobny datowany jest na rok 1633. Do 1664 r. kahał w Buczaczu był filią lwowskiej gminy żydowskiej. Już w XVII w. został wybudowany bet midrasz, później nazywany starym bet midraszem. Powstał także szpital żydowski oraz Wielka Synagoga — bet knesset, którą zaprojektował włoski architekt.
Wiek XVII okazał się niefortunny dla miasta i mieszkających w nim Żydów. Wskutek ataku Kozaków Chmielnickiego i Tatarów oraz w wyniku pożarów miasto zostało dotkliwie zniszczone. Zrujnowana została m.in. synagoga, w której przechowywane były stare żydowskie przywileje. W 1699 r. przywileje potwierdził Żydom ówczesny właściciel miasta, Stefan Potocki. Żydzi zostali zwolnieni z wszelkich ciężarów na okres 12 lat, po upływie którego musieli płacić podatek w wysokości 1 talara od każdego domu znajdującego się przy ulicy oraz ½ talara za każdą oficynę. Zwolniono ich na zawsze z podatków od gminnych instytucji tj. budynku rabina i chazana - kantora synagogi oraz szpitala. Żydzi musieli odbywać służbę w miejskiej wartowni wspólnie z chrześcijanami, połowę strażników stanowili Żydzi, połowę chrześcijanie. Żydzi nie podlegali sądownictwu miejskiemu, sądzeni byli przez namiestnika zamku buczackiego z prawem apelacji do właściciela miasta. Prawo gwarantowało także istnienie sądu żydowskiego. Żydzi nie płacili daniny na rzecz zamku oraz nie obowiązywała ich pańszczyzna. Żydowscy rzeźnicy zwolnieni byli z obowiązku uboju świń na potrzeby zamku, jednak każdy z nich raz do roku musiał dawać „kamień” sadła oraz raz w tygodniu duży kawał mięsa. Żydzi mogli nabywać domy, mogli warzyć sól i piwo, prowadzić gorzelnie oraz handel. Pod koniec XVII w. w Buczaczu mieszkało już 1500 żydowskich rodzin. Zazwyczaj ich głównym zajęciem był handel. Dzięki niemu niektórzy z mieszkańców Buczacza osiągnęli sporo sukcesów. Żyd Abrahamczyk jako jeden z głównych monopolistów importował tytoń do Rzeczpospolitej. Dzięki przywilejom wzrosła populacja Żydów w Buczaczu. Spis z 1765 r. zanotował w mieście 1055 Żydów, a w całym okręgu – 1358. Gmina żydowska w Buczaczu zajmowała ważne miejsce w województwie, była jedną z większych w Galicji po lwowskiej, brodzkiej i żółkiewskiej. Żydzi z Buczacza odgrywali ważną rolę na gminnych sejmikach województwa ruskiego i bracławskiego. Przy podziale żydowskiego okręgu gminnego na dwie administracyjne części, buczacki rabin został wybrany rabinem jednego z nich. Gmina żydowska w Buczaczu była bardzo zadłużona. W 1788 r. długi wynosiły 10 675 guldenów austriackich (53 375 złotych polskich)[1.1].
Pokaż przypisy
Ukryj przypisy
[1.1] A. Bałaban, Buczacz, Еврейская Енциклопедия, Sankt-Petersburg 1909, t. 5, s. 135
[1.2] ŻIH, Dział Dokumentacji Zabytków, Buchach, Encyclopaedia Judaica, Jerusalem 1974, t. 4, s. 1436
[1.3] A. Bałaban, Buczacz, Еврейская Енциклопедия, Sankt-Petersburg 1909, t. 5, s. 135
Administrator dołożył wszelkich możliwych starań, aby prezentowane treści były prawdziwe i aktualne oraz nie naruszały praw osób trzecich,w tym praw autorskich, jednak nie może tego zagwarantować.Dlatego błędne informacje na stronie internetowej nie mogą być podstawą roszczeń. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości prosimy o kontakt na adres: sztetl@jewishmuseum.org.pl
