Historia
Społeczność żydowska przed 1989 – Polska / dolnośląskie
Według kronikarza Bolesławca – Ewalda Wernickego Żydzi mieszkali w Bolesławcu prawdopodobnie już w 1190 roku[1.1]. W tym roku mieszczanie pożyczyli od Żydów pewną sumę pieniędzy, niezbędnych do budowy murów miejskich. W zamian za to wyznaczono im własną ulicę i synagogę[1.2]. Choć informacja ta została uznana przez Marcusa Branna za niepewną, to jednak istnieje prawdopodobieństwo, że właśnie Bolesławiec – wraz z Legnicą, Lwówkiem Śląskiem, Zgorzelcem i Wleniem stanowił – oprócz Wrocławia – pierwszy żydowski okręg osiedleńczy na Śląsku[1.3]. Za taką hipotezą przemawia fakt, że Bolesławiec był jednym z miast leżącym na ważnym szlaku handlowym wiodącym z Wrocławia przez Legnicę, Chojnów, Zgorzelec do Lipska. Kolejne wzmianki o ludności żydowskiej w Bolesławcu pochodzą z 1370 roku.
U innego kronikarza Bolesławca - Holsteiniusa również znalazła się wzminaka potwierdzająca żydowską obecność w mieście: „Mieszkańcy zbudowali […] mur od Obertor aż do Niclastor, w tym celu obciążono Żydów daniną pieniężną: takowi wówczas się tu znajdowali, bo otworzono tu, we Lwówku Śląskim i w Złotoryi, kopalnie i znajdowano złoto w dołach i pod ziemią. Toteż zezwolono Żydom mieć swą własną bóżnicę i ulicę”[1.4]. Początki osadnictwa żydowskiego w mieście wiązały się prawdopodobnie z działalnością kopalni złota, ponieważ właśnie oni, trudniąc się handlem minerałami, rozwinęli ożywioną wymianę handlową z Lipskiem.
Lokalizacja dzielnicy żydowskiej w średniowieczu nie jest jednoznaczna. Jedno jest pewne – Żydzi mieszkali poza murami miejskimi, na budowę i utrzymanie których musieli łożyć. Według jednej z wersji dzielnica żydowska zlokalizowana była po wschodniej stronie ul. Jeleniogórskiej. Potwierdzeniem tej informacji może być fakt, że około roku 1935, podczas pogłębiania szybu w okolicy ul. Jeleniogórskiej natrafiono na fundamenty, mogące stanowić pozostałości średniowiecznej dzielnicy żydowskiej[1.5]. Według innej wersji zamieszkiwali oni Przedmieście Mikołajskie. Skupieni byli przede wszystkim po zachodniej stronie ul. Lwóweckiej, nazywanej Judengasse[1.6].
W 1361 r. kronikarz M. Ruthard wspomniał o Żydach bolesławieckich w swojej kronice[1.7]. W średniowieczu liczba żydowskich mieszkańców wynosiła 360. Żydzi byli właścicielami 31 domów. Zajmowali się drobnym handlem, rzemiosłem, drobnymi usługami. W XIV w. z podatków nałożonych na ludność żydowską mieszkańcy Bolesławca sfinansowali budowę murów miejskich pomiędzy Górną Bramą a Bramą Mikołajską. Wspominał o tym w siedemnastowiecznej Kronice Miasta Bolesławca F. Holstein[1.8]. O wyglądzie samej dzielnicy żydowskiej wiadomo niewiele – faktem jest, że w jej skład – oprócz zabudowań – wchodziły także ogrody i grunty orne.
Żydzi zostali wypędzeni z miasta w 1454 r., dzieląc los swoich współwyznawców ze Śląska. Było to spowodowane licznymi wystąpieniami antyżydowskimi, które przetaczały się wówczas przez teren Dolnego Śląska. Gmina żydowska przestała istnieć w Bolesławcu aż do XIX wieku.
Nieliczni Żydzi pojawiali się w mieście już w XVIII w., ale reaktywacja gminy nastąpiła dopiero po edykcie emancypacyjnym w 1812 roku. Pionierami społeczności żydowskiej w Bolesławcu w XIX w. byli Israel Hülse, Meyer Schindlower i Moritz Zaller. Pierwszym urzędnikiem gminy był Fernbach. Pierwszą salę modlitwy założono w 1823 r., w domu wdowy Böhm przy ówczesnym Kirchplatz[1.9]. Żydowska populacja rozwijała się – począwszy od 21 osób w 1822 r., poprzez 99 w 1849 r., a skończywszy na 194 osobach w 1880 roku.[1.10].
Pokaż przypisy
Ukryj przypisy
[1.1] E. Wernicke, Chronik der Stadt Bunzlau, Bunzlau 1884, s. 125.
[1.2] Codex Diplomaticus Silesiae, t. 7: Regesten zur schlesichen Geschichte, red. C. Grünhagen, Breslau 1884, s. 53.
[1.3] F. Rosenthal, Najstarsze osiedla żydowskie na Śląsku, „Biuletyn ŻIH” 1960, nr 34, s. 24.
[1.4] Cyt. za F. Rosenthal, Najstarsze osiedla żydowskie na Śląsku, „Biuletyn ŻIH” 1960, nr 34, s. 6.
[1.5] F. Rosenthal, Najstarsze osiedla żydowskie na Śląsku, „Biuletyn ŻIH” 1960, nr 34, s. 6.
[1.6] R. Żerelik, Dzieje Bolesławca w średniowieczu (do 1526 r.), [w:] Bolesławiec. Zarys monografii miasta, red. T. Bugaj, K. Matwijowski, Wrocław 2001, s. 50, 52.
[1.7] M. Olczak, J. Moniatowicz, Bolesławiec. Przewodnik historyczny, Jelenia Góra–Bolesławiec 2000, s. 20.
[1.8] M. Olczak, J. Moniatowicz, Bolesławiec. Przewodnik historyczny, Jelenia Góra–Bolesławiec 2000, s. 19.
[1.9] E. Wernicke, Chronik der Stadt Bunzlau, Bunzlau 1884, s. 605.
[1.10] Schlesisches Staedtebuch, red. H. Stoob, P. Johanek, Stuttgart 1995.
Administrator dołożył wszelkich możliwych starań, aby prezentowane treści były prawdziwe i aktualne oraz nie naruszały praw osób trzecich,w tym praw autorskich, jednak nie może tego zagwarantować.Dlatego błędne informacje na stronie internetowej nie mogą być podstawą roszczeń. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości prosimy o kontakt na adres: sztetl@jewishmuseum.org.pl
