Historia
Społeczność żydowska przed 1989 – Polska / podlaskie
Osadnictwo żydowskie na terenie województwa podlaskiego sięga XV w., kiedy to małe grupy ludności wyznania mojżeszowego, pojawiły się w Bielsku Podlaskim. W 1522 r. wojewoda trocki – Olbracht Gasztołd sprowadził do Tykocina dziewięć rodzin żydowskich[1.1].
Założona w I połowie XV w. wieś, w 1685 r. trafiła w ręce Branickich. Żydzi mieszkali w niej już w 1658 r., co potwierdza informacja z Kroniki zarządu żydowskiej gminy wyznaniowej w Tykocinie. Wiadomo, iż w 1661 r. pogłówne zapłaciło 75 Żydów z Białegostoku. W 1663 r. w Kronice odnotowano, iż w Białymstoku mieszka 75 kobiet i mężczyzn wyznania mojżeszowego, w wieku powyżej 14 lat.
Białostoccy Żydzi podlegali gminie w Tykocinie. Braniccy lokowali miasto w 1691 r. i zachęcali Żydów do osadnictwa, budując dla nich domy, sklepy oraz fundując synagogę[1.2]. W 1692 r. istniał już przykahałek białostocki, podlegający gminie w Tykocinie[1.3].W 1745 r. powstała odrębna gmina, która liczyła 765 osób. Gmina białostocka szybko zajęła dominującą pozycję wśród żydowskich gmin na Podlasiu[1.4]. W tym samym roku Jan Klemens Branicki zrównał w prawach miejscowych Żydów i mieszczan. Pod koniec XVIII w. mieszkało tu ok. 1800 Żydów, stanowiących ok. 45% mieszkańców miasta.
Decydujący wpływ na rozwój osadnictwa żydowskiego w Białymstoku na początku XVIII w. (lub też – jak wskazują niektóre źródła – po 1749 r.), miała wspomniana rozbudowa ośrodka przez Branickich i dążenie do nadania mu prawdziwie miejskiego charakteru.
Ze źródeł historycznych wiadomo, iż po uzyskaniu praw miejskich, Białystok otrzymał liczne przywileje i zwolnienia podatkowe, nie obowiązywał tam także akt de non tolerandis Judaeis, zabraniający Żydom osiedlania się i handlowania w obrębie granic miasta[1.5]. Żydzi osiedlali się w okolicach południowej pierzei dzisiejszego rynku.
W 1700 r. proboszcz białostocki wydzierżawił Żydom kawałek ziemi (tzw. „pastewnik” w okolicach ul. Suraskiej), pod budowę bożnicy, znanej pod nazwą „Nomer Tamid Beth Midrasz” („Wieczny Płomień Świec”). Nieznana jest dokładna data wzniesienia budowli, przypuszcza się, iż mogła ona powstać w 1711, 1715 lub w 1718 roku[1.6]. W 1718 r. powołano stowarzyszenie Ner Tamid, sprawujące opiekę nad bożnicą. Wokół tej niewielkiej drewnianej budowli, w obrębie tzw. placu synagogalnego (dzisiejsza ul. Suraska), wyrosła w późniejszych latach białostocka dzielnica żydowska, zwana Szulhof (Shulhof)[1.7].
Przypuszcza się, że pierwszy kirkut białostocki powstał już pod koniec XVII w., lub nawet ok. 1658 r. w pobliżu starego cmentarza katolickiego. Wiadomo, iż znajdował się przy południowej pierzei rynku, oraz że został zamknięty przed 1770 r., kiedy to parcelę tę zakupił Miron Josiowicz, z przeznaczeniem na budowę browaru[1.8].
Pokaż przypisy
Ukryj przypisy
[1.1] T. Wiśniewski, Ważniejsze białostockie synagogi, "Białostocczyzna" 1986, nr 4, s. 8.
[1.2] Zob. m.in.: I. Shmulewitz, Bialystok – A Historical Survey, [w:] The Bialystoker Memorial Book [Der Bialystoker Yizkor Buch], New York 1982, s. 3–5; Abraham S. Hershberg, Pinkas Bialystok; grunt-materyaln tsu der geshikte fun di yidn in Bialystok biz nokh der ershter velt-milkohme [The chronicle of Bialystok; basic material for the history of the Jews in Bialystok until the period after the First World War], t. I i II, New York 1949 – 1950; http://www.bialystoker.org/bialystok.htm [stan na 02.02.2009].
[1.3] A. Dobroński, Białystok - historia miasta, Białystok 2001, s. 14; T. Wiśniewski, Bóżnice Białostocczyzny, Białystok 1992, s. 135.
[1.4] Bialystok, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. Sz. Spector, G. Wigoder, t. I, New York 2001, s. 138; Białystok, [w:] Encyclopaedia Judaica, red. F. Skolnik, M. Berenbaum, t. 3, Detroit – New York – San Francisco – New Haven – Waterville – London 2007, s. 567.
[1.5] T. Wasilewski, Kształtowanie się białostockiego ośrodka miejskiego w XVII–XVIII wieku, [w:] Studia i materiały do dziejów Białegostoku, t. IV, Białystok 1985, s. 37.
[1.6] Zob.: A. Dobroński, Białystok. Historia miasta, Białystok 2001, s. 135, por.: T. Wiśniewski, Ważniejsze białostockie synagogi, "Białostocczyzna", nr 4, s. 8; T. Wiśniewski, Bóżnice Białostocczyzny, Białystok 1992, s. 135.
[1.7] Za: http://www.kirkuty.xip.pl/bialystok.htm [stan na 02.02.2009].
[1.8] T. Wiśniewski, Cmentarze Żydowskie w Białymstoku, "Studia Podlaskie" 1989, t. II, s. 381; A. Sztachelska-Kokoczka, Społeczność żydowska w Białymstoku w XVIII wieku, "Białostocczyzna" 1996, nr 2, s. 22.
Administrator dołożył wszelkich możliwych starań, aby prezentowane treści były prawdziwe i aktualne oraz nie naruszały praw osób trzecich,w tym praw autorskich, jednak nie może tego zagwarantować.Dlatego błędne informacje na stronie internetowej nie mogą być podstawą roszczeń. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości prosimy o kontakt na adres: sztetl@jewishmuseum.org.pl
