Print | A A A | Report a bug | 42 029 697 chars | 95653 photos | 879 video | 118 audio | 1888 towns

This article is not available in selected language.

Początki osadnictwa żydowskiego w Zdzięciole (jidysz: Zhetl, ros. Diatłowo) datuje się na okres około 1580 r. Wiadomo, że przed 1670 r. w miejscowości funkcjonował kahał. Ze Zdzięciołem związanych było kilka znamienitych osobistości, m. in.: Chaim ha-Kohen Rapoport, rabin w Zdzięciole w latach 1720-1729, późniejszy rabin we Lwowie, antagonista frankistów; Jakow syn Zeewa Kranz, urodzony w Zdzięciole kaznodzieja, zwany Magidem z Dubna; Izrael Meir ha-Kohen zwany Chofec Chaim, pochodzący ze Zdzięcioła rektor słynnej jesziwy w Raduniu[1.1].

W 1897 r. w Zdzięciole żyło 3.033 wyznawców judaizmu, którzy stanowili 76% całej populacji miasteczka. Autorzy wydanego pod koniec XIX w. "Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich" w części poświęconej Zdzięciołowi zapisali: "Miasteczko w 1893 r. miało 3233 mieszkańców. Podług innych danych było tu do 7000 mieszkańców, w tem około 400 prawosławnych i 700 katolików, reszta żydów. (...) Znajduje się tu cerkiew parafialna, kościół parafialny katolicki, kaplica cmentarna katolicka, 2 synagogi i kilka domów modlitwy żydów. (...) Przemysł i handel pozostają w ręku żydów".

Pomimo trudnej sytuacji na przełomie XIX i XX w. oraz pierwszej wojny światowej, w okresie międzywojennym Żydzi w dalszym ciągu stanowili ok. 75% wszystkich mieszkańców Zdzięcioła. W 1926 r. w mieście mieszkało około 3450 Żydów. Spośród 621 żydowskich rodzin 303 utrzymywały się z rzemiosła (głównie z krawiectwa i szewstwa), 210 rodzin trudniło się handlem[1.1].

Zdzięcioł został zajęty przez wojska III Rzeszy w dn. 30 czerwca 1941 r. Wkrótce potem naziści aresztowali 50 osób pochodzenia żydowskiego. W dn. 14 lipca 1941 r. wszystkich Żydów zmuszono do noszenia na odzieży żółtych gwiazd, a kilka dni później naziści zgładzili w Nowogródku około 120 przedstawicieli żydowskiej inteligencji. W mieście została utworzona Rada Żydowska, tzw. Judenrat. 2 listopada 1941 r. okupanci zmusili ludność żydowską do oddania posiadanego złota i innych kosztowności. Podczas tej akcji zabite zostały dwie osoby. 15 grudnia 1941 r. około 400 żydowskich robotników zostało deportowanych do getta w Dworcu.

22 lutego 1942 r. władze okupacyjne wydały zarządzenie o utworzeniu w Zdzięciole getta. Znalazło się w nim około 4500 osób. Obszar getta i liczba budynków nie mogły pomieścić tak dużej liczby ludzi. Wszystkie domy były skrajnie zatłoczone. Teren nowej „dzielnicy żydowskiej” został otoczony ogrodzeniem. Władze okupacyjne zakazały Żydom wychodzenia na tzw. „aryjską stronę”. Straż wokół getta sprawowali policjanci. Wewnątrz getta porządku pilnowała policja żydowska.

Jeszcze w grudniu 1941 r. w Zdzięciole powstała żydowska organizacja ruchu oporu. Jej członkowie próbowali zdobywać broń i amunicję, nawiązane zostały także kontakty z oddziałami partyzanckimi. 28 kwietnia 1942 r. naziści wpadli na ślad organizacji i aresztowali jednego z konspiratorów.

30 kwietnia 1942 r. Niemcy wspierani przez miejscową policję przystąpili do wypędzania ludzi z domów i gromadzenia ich na Rynku. Osoby znalezione w kryjówkach oraz stawiające jakikolwiek opór były zabijane na miejscu. Spośród skoncentrowanych na Rynku ludzi Niemcy wybierali mężczyzn posiadających różne specjalizacje zawodowe. Pozostałych zaczęto wywozić do pobliskiego Lasu Kurpieszowskiego. Tam naziści wydzielali grupy liczące około 20 osób i mordowali ich przy użyciu broni palnej. W tym dniu zgładzono około 1200 ludzi. Z nieznanych dziś przyczyn członkowie ruchu oporu nie podjęli próby powstania.

Kolejna akcja eksterminacyjna miała miejsce 6 sierpnia 1942 r. Po selekcji Niemcy zatrzymali około 200 młodych mężczyzn. Pozostałych wyprowadzono na cmentarz żydowski. Tam ludzie zostali zmuszeni do wykopania sobie zbiorowej mogiły. Następnie naziści przystąpili do egzekucji, która pochłonęła około 2000 ludzkich istnień. Szacuje się, że podczas sierpniowej akcji udało się uciec około 600 osób, z których część zasiliła szeregi oddziałów partyzanckich. Dwustu wybranych podczas selekcji żydowskich robotników Niemcy następnego dnia deportowali ich do Nowogródka. Skupisko żydowskie w Zdzięciole uległo zagładzie[1.3].

Po wojnie w Zdzięciole zamieszkali nieliczni Żydzi. W mieście zachował się budynek dawnej synagogi. Z dwóch żydowskich cmentarzy tylko na jednym przetrwały nagrobki.

Show footnotes

Hide footnotes

[1.1] S. Spector, G. Wigoder, The Encyclopedia of Jewish life before and during the Holocaust, New York 2001, vol. III, s. 1498

[1.2] S. Spector, G. Wigoder, The Encyclopedia of Jewish life before and during the Holocaust, New York 2001, vol. III, s. 1498

[1.3] T. G. Wierszyckaja, Diatłowo[w:] Holokost na teritorii SSSR, pod. red. I. A. Altmana, Moskwa 2009, s. 288-289

The Administrator has made all possible efforts to present the content accuratly and up-to-date in a way that does not infringe upon the rights of third parties, including copyrights, but cannot guarantee it. Therefore erroneous information on the website may not be the basis for claims. If you have any questions, please contact us at the following e-mail address: sztetl@jewishmuseum.org.pl