History
Jewish community before 1989 – Polska / podkarpackie
This article is not available in selected language.
Historia społeczności żydowskiej przed 1989 rokiem
Autor: Marta Kubiszyn
Nie wiadomo dokładnie, kiedy pierwsi Żydzi pojawili się w Rzeszowie. Niektórzy badacze przypuszczają, iż Żydzi mieszkali w osadzie jeszcze przed 1340 r., tj. przed nadaniem jej praw miejskich[1.1]. W literaturze przedmiotu przyjmuje się jednak, iż osadnictwo żydowskie w mieście można datować na koniec XV w. lub najpóźniej na poł. XVI w. Najstarsza wzmianka źródłowa dotycząca Żydów rzeszowskich pochodzi z 1550 r., kolejna – z 1587 r. W 1588 r. w Rzeszowie mieszkało już co najmniej 6 rodzin żydowskich, zaś w 1592 r. wg danych szacunkowych – ok. 90–100 osób wyznania mojżeszowego. Do poł. XVII w. społeczność ta podlegała kahałowi lwowskiemu, zaś na pocz. XVIII w. – kahałowi przemyskiemu. Nieco później została tu utworzona osobna gmina wyznaniowa. Żydowscy mieszkańcy Rzeszowa utrzymywali się wówczas głównie z dzierżawy młynów i podatków, a także z prowadzonego na szeroką skalę handlu winem, suknem i płótnem[1.2].
W 1599 r. Mikołaj Spytka Ligenza wydał przywilej ograniczający liczbę żydowskich domów w mieście. Na mocy tego samego przywileju Żydzi nie mieli prawa handlować w Rzeszowie wyrobami wytwarzanymi tam przez rzemieślników chrześcijańskich. Nie zahamowało to jednak rozwoju rzemiosła żydowskiego w mieście. Działali tu m.in.: gorzelnicy, krawcy, szmuklerze, hafciarze, stolarze, szklarze, mydlarze i aptekarze[1.3].
W 1611 r. pierwszy Żyd z Rzeszowa Moszko – przyjął chrzest, zmieniając jednocześnie nazwisko na Adam Torowiński.
Początkowo Żydom nie wolno było zamieszkiwać w obrębie starego miasta, toteż osiedlali się poza granicami ówczesnego Rzeszowa. W 1 poł. XVII w. w okolicach dzisiejszego Placu Wolności zaczęła tworzyć się osada zwana Nowym Miastem, zamieszkała głównie przez Żydów. Prawdopodobnie pod koniec XVI lub na początku XVII w. zbudowano tam synagogę, wzmiankowaną po raz pierwszy w dokumentach z 1617 r. i mającą charakter budowli obronnej. Prawdopodobnie na początku XVII w. wytyczono również teren kirkutu, którego część została w 1624 r. zajęta pod budowany wokół Nowego Miasta wał obronny. Kolejny właściciel miasta – książę Władysław Ostrowski, odnowił dawny zakaz sprzedawania Żydom domów i posesji w obrębie starego miasta. Żydowski krawiec, który za pozwoleniem Ostrowskiego osiedlił się wówczas w Rzeszowie, miał prawo wykonywać usługi wyłącznie dla innych Żydów[1.4].
Sytuacja zmieniła się, gdy Rzeszów znalazł się we władaniu Lubomirskich. Zezwolili oni na posiadanie przez Żydów działek i domów w obrębie Starego Miasta, o ile wyrażą na to zgodę mieszkańcy. Pierwszym żydowskim właścicielem domu w Rynku stał się w 1680 r. Izik Abrahamowicz, który zakupił posesję wraz z budynkiem od chrześcijanina Lubockiego. Choć w 1696 r. ostatecznie zniesiony został zakaz osiedlania się Żydów na starym mieście, centrum żydowskiego życia nadal znajdowało się w obrębie nowego miasta.
W 1674 r. liczba Żydów w Rzeszowie osiągnęła 1400 osób, przewyższając tym samym liczbę chrześcijan, zaś już na pocz. XVIII w. niemiecki geograf nazwał Rzeszków „galicyjską Jerozolimą”.
W 1686 r. Żydzi rzeszowscy zakupili od Pawła Zagłobińskiego posesję, za sumę 3200 guldenów z przeznaczeniem na nowy kirkut. Choć już 6 I 1686 r., ówczesny właściciel miasta – Hieronim Lubomirski wydał pozwolenie na „zmurowanie nowej szkoły pod wałem na Nowym Mieście”, synagoga ta został wzniesiona dopiero w l. 1705–12.
W 1706 r. Żydzi otrzymali lub – jak wskazują niektóre źródła – kupili od Lubomirskich przywilej posiadania w obrębie nowego miasta 40 domów, dzięki czemu, w ciągu XVIII w., ukształtowała się tu dzielnica żydowska z osobnym rynkiem, dwoma synagogami i kirkutami. W ciągu XVIII w. rozwijało się także osadnictwo żydowskie w obrębie starego miasta. W 1728 r. na terenie tym znajdowało się 16 żydowskich domów, częściowo pełniących funkcje mieszkalne, a częściowo wykorzystywanych przez gminę (m.in.: budynek sądu żydowskiego, jesziwa). W połowie XVIII w. Żydzi posiadali tam już 26 domów, byli też właścicielami niemal wszystkich placówek handlowych w tej części miasta. Pod koniec XVIII w. 17 rodzin żydowskich (77 osób) mieszkało też w pobliskich wioskach, m.in.: w Staroniwie, Zawieczycach, Przybyszówce, Krasnej i Malawach. Zajmowali się głównie prowadzeniem karczm i dzierżawą podatków.
Show footnotes
Hide footnotes
[1.1] Za: Rzeszów [hasło] w: The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, vol. II, New York 2001, s. 1111.
[1.2] H. Węgrzynek, Rzeszów [hasło] [w:] Alina Cała, Hanna Węgrzynek, Gabriela Zalewska (red.), Historia i kultura Żydów polskich. Słownik, Warszawa 2000, s. 291.
[1.3] Kehilat Raysha sefer …, s. 25; H. Węgrzynek, Rzeszów [hasło]…, s. 291.
[1.4] Kehilat Raysha sefer …, s. 26 i n.
The Administrator has made all possible efforts to present the content accuratly and up-to-date in a way that does not infringe upon the rights of third parties, including copyrights, but cannot guarantee it. Therefore erroneous information on the website may not be the basis for claims. If you have any questions, please contact us at the following e-mail address: sztetl@jewishmuseum.org.pl
