Drukuj | A A A | Zgłoś problem | 86 211 023 zn. | 84535 zdjęcia | 791 wideo | 117 audio | 1926 miejscowości

Słownik

 
 

literatura polsko-żydowska

literatura polsko-żydowska – pierwsze utwory pisane przez Żydów w języku polskim pochodzą z przełomu XVIII i XIX w. i wiążą się z ruchem frankizmu. Do naszych czasów zachowały się spisane przez uczniów nauki Józefa Franka. Dopiero ruch asymilatorski rozwijający się w Polsce w XIX w. stworzył publicystykę i zaczątki literatury żydowskiej w języku polskim, na łamach takich czasopism, jak „Dostrzegacz Nadwiślański – Der Beobachter an der Weichsel” (1823–1824), „Izraelita Polski” (1830–1831), „Jutrzenka” (1861–1863) czy „Izraelita” (1866–1915). Daniel Neufeld, wydawca „Jutrzenki”, przetłumaczył żydowski modlitewnik (machzor) na język polski. Inny działacz ruchu asymilatorskiego, Dawid Rundo, tłumaczył wybór talmudycznych midraszy, a kaznodzieja postępowej synagogi w Warszawie Izaak Cylkow dokonał tłumaczenia Biblii, machzoru, a ponadto opublikował po polsku swoje kazania. Także Markus Jastrow, który jako jeden z pierwszych zaczął wygłaszać w synagodze warszawskiej kazania w języku polskim, opublikował je drukiem. Tworzone przez dziewiętnastowiecznych asymilatorów polskojęzyczne dzieła literatury pięknej (m. in. nowele autorstwa Wilhelma Feldmana i Hilarego Nussbauma) nie przetrwały wprawdzie próby czasu, ale pozostają ciekawym świadectwem tamtej epoki. Aleksander Kraushar pisał wiersze. Pierwszą pisarką w historii polskich Żydów była Malwina Meyersonowa, autorka opowiadania Dawid (1878) i powieści Z ciasnej sfery (1878). Zasymilowani Żydzi tłumaczyli literaturę obcą, przede wszystkim niemiecką, przyswajając jej dzieła kulturze polskiej. W XX w., wraz z politycznym rozbudzeniem Żydów, umasowieniem edukacji i procesem akulturacji, pojawiło się w Polsce zjawisko literatury żydowskiej tworzonej w języku polskim oraz literatury stojącej na pograniczu obu kultur. Działało wielu zasymilowanych pisarzy i poetów, których twórczość należy zaliczyć do literatury polskiej. Kryteriami rozróżnienia tych zjawisk są typ odbiorcy (czytelnik żydowski lub polski) oraz samoidentyfikacja twórców. Do pierwszego nurtu zaliczyć należy krąg dziennikarzy i literatów skupionych wokół pism „Nasz Przegląd” (1923–1939), „Chwila” (1919–1930) i „Opinia” (1933–1935). Choć wydawane w języku polskim, reprezentowały żydowski narodowościowy punkt widzenia, sprzyjający syjonizmowi. Wśród twórców tego nurtu należy wymienić Jakuba Appenszlaka, Marka Arnsteina, Izydora Bermana, H. Heschelesa, Władysława Szlengla i wielu innych. Ich twórczość, niewłączona do kanonu polskiej literatury narodowej, została niemal całkowicie zapomniana. Jedną z ich zasług była działalność translatorska, dzięki której kultura polska przyswoiła niektóre arcydzieła współczesnej literatury zachodniej, np. twórczość Franza Kafki. Utwory literackie tworzone przez pisarzy Żydów czy pochodzenia żydowskiego i kierowane do publiczności polskiej funkcjonują w obrębie narodowej literatury polskiej. Wymienić tu można przykładowo Janusza Korczaka, Adolfa Rudnickiego, Jana Brzechwę (Lesmana), Bolesława Leśmiana (Lesmana), skamandrytów: Juliana Tuwima, Antoniego Słonimskiego, Jana Lechonia (Leszek Serafinowicz), Kazimierza Wierzyńskiego, a także poetów: Józefa Wittlina, Adama Ważyka (Wagmana), Aleksandra Wata (Chwata), Włodzimierza Słobodnika; autora tekstów kabaretowych Mariana Hemara (Heschelesa); przedstawicieli literackiej awangardy: Brunona Jasieńskiego (Zysmana), Mieczysława Jastruna (Agatsteina), Anatola Sterna, Brunona Winawera, Tadeusza Peipera; czy wreszcie tworzących współcześnie pisarzy Juliana Stryjkowskiego i Henryka Grynberga.

Alina Cała

Tekst pochodzi z portalu Diapozytyw, należącego wcześniej do Instytutu Adama Mickiewicza. Tekst pochodzi z książki „Historia i kultura Żydów polskich. Słownik” autorstwa Aliny Całej, Hanny Węgrzynek i Gabrieli Zalewskiej, wydanej przez WSiP.