Drukuj | A A A | Zgłoś problem | 77 055 769 zn. | 94868 zdjęcia | 877 wideo | 118 audio | 1885 miejscowości

Słownik

 
 

Literatura polsko-żydowska

Pierwsze utwory pisane przez Żydów w języku polskim pochodzą z przełomu XVIII i XIX w. i wiążą się z ruchem frankizmu. Do naszych czasów zachowały się spisane przez uczniów nauki J. Franka. Dopiero ruch asymilatorski rozwijający się w Polsce w XIX w. stworzył publicystykę i zaczątki literatury żydowskiej w języku polskim, na łamach takich czasopism, jak “Dostrzegacz Nadwiślański – Der Beobachter an der Weichsel” (1823–24), “Izraelita Polski” (1830–31), “Jutrzenka” (1861–63), czy “Izraelita” (1866–1915). D. Neufeld, wydawca “Jutrzenki”, przetłumaczył żydowski modlitewnik (machzor) na język polski. Inny działacz ruchu asymilatorskiego, D. Rundo, tłumaczył wybór talmudycznych midraszy, zaś kaznodzieja postępowej synagogi w Warszawie I. Cylkow dokonał tłumaczenia Biblii, machzoru, a ponadto opublikował po polsku swoje kazania. Także M. Jastrow, który jako jeden z pierwszych zaczął wygłaszać w synagodze warszawskiej kazania w języku polskim, opublikował je drukiem. Tworzone przez dziewiętnastowiecznych asymilatorów polskojęzyczne dzieła literatury pięknej (m. in. nowele autorstwa W. Feldmana i H. Nussbauma) nie przetrwały wprawdzie próby czasu, ale pozostają ciekawym świadectwem tamtej epoki. A. Kraushar pisał wiersze. Pierwszą pisarką w historii polskich Żydów była M. Meyersonowa, autorka opowiadania Dawid (1878) i powieści Z ciasnej sfery (1878). Zasymilowani Żydzi tłumaczyli literaturę obcą, przede wszystkim niemiecką, przyswajając jej dzieła kulturze polskiej. W XX w., wraz z politycznym rozbudzeniem Żydów, umasowieniem edukacji i procesem akulturacji, pojawiło się w Polsce zjawisko literatury żydowskiej tworzonej w języku polskim oraz literatury stojącej na pograniczu obu kultur. Działało wielu zasymilowanych pisarzy i poetów, których twórczość należy zaliczyć do literatury polskiej. Kryterium rozróżnienia tych zjawisk jest typ odbiorcy (czytelnik żydowski lub polski) oraz samoidentyfikacja twórców. Do pierwszego nurtu zaliczyć należy krąg dziennikarzy i literatów skupionych wokół pism “Nasz Przegląd” (1923–39), “Chwila” (1919–30) i “Opinia” (1933–35). Choć wydawane w języku pol., reprezentowały żydowski narodowościowy punkt widzenia, sprzyjając syjonizmowi. Wśród twórców tego nurtu należy wymienić J. Appenszlaka, M. Arnsteina, I. Bermana, H. Heschelesa, W. Szlengla i wielu innych. Ich twórczość, nie włączona do kanonu polskiej literatury narodowej, została niemal całkowicie zapomniana. Jedną z ich zasług była działalność translatorska, dzięki której kultura polska przyswoiła niektóre arcydzieła współczesnej literatury zachodniej, np. twórczość F. Kafki. Utwory literackie tworzone przez pisarzy-Żydów czy pochodzenia żydowskiego i kierowane do publiczności polskiej funkcjonują w obrębie narodowej literatury polskiej. Wymienić tu można przykładowo J. Korczaka, A. Rudnickiego, J. Brzechwę (J. Lesman), B. Leśmiana (B. Lesman), skamandrytów: J. Tuwima, A. Słonimskiego, J. Lechonia (L. Serafinowicz), K. Wierzyńskiego; a także poetów J. Wittlina, A. Ważyka (A. Wagman), A. Wata (A. Chwat), W. Słobodnika; autora tekstów kabaretowych M. Hemara (M. Hescheles); przedstawicieli literackiej awangardy: B. Jasieńskiego (B. Zysman), M. Jastruna (M. Agatstein), A. Sterna, B. Winawera, T. Peipera; czy wreszcie tworzących współcześnie pisarzy J. Stryjkowskiego i H. Grynberga.

Alina Cała

Tekst pochodzi z portalu Diapozytyw, należącego wcześniej do Instytutu Adama Mickiewicza.
Tekst zamieszczony obok pochodzi z książki "Historia i kultura Żydów polskich. Słownik", autorstwa Aliny Całej, Hanny Węgrzynek i Gabrieli Zalewskiej, wydanej przez WSiP